بىر

① سان < مات > ئەڭ كىچىك ساناق سان ۋە بۇ ساننى ئىپادىلىگەن «1» رەقىمى : گەپ بىر ، قۇلاق ئىككى (ماقال) . ＊ بىرنى بىرگە قوشسا ئىككى بولىدۇ . ② ئى . ئۈچىنچى شەخس قوشۇمچىسى «ى» بىلەن كېلىپ مەلۇم بىر«كىشى ، ئادەم» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ : بىرىدىن قۇتۇلۇپ ئونىغا تۇتۇلدۇم (ماقال) . ③ ئال . ئىسىملارنىڭ ئالدىدا كېلىپ «شۇ» ، «مۇشۇ» ، «ئوخشاش بىر» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ : ھېيتەم ئەر - خوتۇن بىر مەكتەپتە ئىشلەيدۇ . ④ ئال . ئېنىقسىز قوشۇمچە ۋەزىپىسىدە كېلىپ «قانداقتۇر ، ئاللىقانداق ، قايسىدۇر ، قاچاندۇر»غا ئوخشاش مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ : بىر كۈنى . بىر ئاخشىمى . ⑤ رەۋ. پېئىللارنىڭ ئالدىدا ھالەت بولۇپ كېلىپ ، ئىش - ھەرىكەتنىڭ مەنىسىنى كۈچەيتىش رولىنى ئوينايدۇ : بۇ خەۋەر مەھەللىگە بىر كەلدى . ⑥ ئال «كىم» ، «نېمە» سوئال ئالماشلىرى بىلەن قوشۇلۇپ ئېنىقسىز ئالماش رولىدا كېلىدۇ : ئايگۈل يولدا تونۇش بىركىم ئۇچراپ قالسا بولاتتى ، دەپ پات - پاتلا ئەتراپىغا قاراپ قوياتتى . ⑦ سۈپ . ئېنىقلىغۇچى بولۇپ كېلىپ ئېنىقلانغۇچىنى گەۋدىلەندۈرۈش ، بەلگە ۋە خۇسۇسىيەتنى كۈچەيتىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ : بۇ ناھايىتى مۇرەككەپ بىر مەسىلە . ⑧ يۈك . «يالغۇز» ، «پەقەت» دېگەن مەنىدە تەكىتلەپ كۆرسىتىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ : بۇ ئىشنى بىر تۇرسۇنلا بىلىدۇ ، باشقىلار بىلمەيدۇ . ⑨ سۈپ . ئىسىملىق جۈملىنىڭ خەۋىرى بولۇپ «ئورتاق» ، «ئوخشاش» دېگەن مەنىلەردە كېلىدۇ : ئەرەبلەر 23 دۆلەت ۋە رايونغا بۆلۈنگەن بولسىمۇ ئۇلارنىڭ تىلى بىر ، يېزىقى بىر ، ئېتىقادى بىر . ⑩ رەۋ . باشقا سۆزلەر بىلەن بىرىكىپ سۆز ياساش رولىنى ئوينايدۇ : بىر ئاز . بىر قۇر . ⑪ باغل «بىردە» ، «بەزىدە» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرۈپ ، ئايرىغۇچى باغلىغۇچى ۋەزىپىسىدە كېلىدۇ : - بىر ئۇنداق دەپ ، بىر مۇنداق دەپ دىققىتىمنى چېچىۋەتتىڭىز ئەپەندىم ، - دەپتۇ ھەسەن زەرگەر .