坎儿井：沙漠之下的水

در سرزمینی که بیشتر آن خشک و کم‌باران است، ایرانیان باستان راهی هوشمندانه برای رساندن آب به شهرها و مزرعه‌ها یافتند: قنات.

قنات کانالی زیرزمینی است که آب را از دامنه کوه، جایی که سفره‌های آب زیرزمینی قرار دارند، با شیبی بسیار ملایم به دشت می‌رساند.

سازندگان قنات ابتدا چاهی به نام« مادرچاه» حفر می‌کردند تا مطمئن شوند که به آب رسیده‌اند.

سپس از پایین دشت به سمت کوه، رشته‌ای از چاه‌های عمودی کنده می‌شد که در ته، با تونلی باریک به یکدیگر وصل می‌شدند.

این چاه‌ها نه تنها برای بیرون آوردن خاک به کار می‌رفتند، بلکه هوای تازه را نیز به کارگرانی که در عمق زمین کار می‌کردند، می‌رساندند.

به این کارگران ماهر« مقنی» می‌گفتند و دانش آنان، بی‌آنکه در کتابی نوشته شود، سینه‌به‌سینه از پدر به پسر می‌رسید.

دقیق‌ترین بخش کار، تنظیم شیب تونل بود؛ اگر شیب زیاد می‌شد، جریان تند آب دیواره‌ها را می‌شست و اگر کم می‌شد، آب از حرکت بازمی‌ایستاد.

بدین ترتیب، آب در قنات بی‌آنکه به پمپ یا سوخت نیاز داشته باشد، تنها با نیروی جاذبه، گاهی ده‌ها کیلومتر راه را می‌پیماید.

از آنجا که آب در زیر زمین جریان دارد، در گرمای سوزان تابستان کمتر تبخیر می‌شود؛ این ویژگی در کویر اهمیتی حیاتی دارد.

قنات قصبه در گناباد، که گفته می‌شود بیش از دو هزار سال قدمت دارد، هنوز هم آب کشاورزان منطقه را تأمین می‌کند.

امروزه یازده قنات ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند؛ با این حال، بسیاری از قنات‌ها به دلیل حفر چاه‌های عمیق و پایین رفتن سطح آب در حال خشک شدن‌اند.