ئون بىرىنچى ئەسىردە، بىر-بىرىدىن مىڭلىغان كىلومېتىر يىراقتا، ئىككى ئادەم ئوخشاش بىر مەقسەتتە قەلەم تەۋرەتكەن: كىشىلەرگە قانداق ياشاشنى ئۆگىتىش.
1069-يىلى قەشقەردە يۈسۈپ خاس ھاجىپ «قۇتادغۇ بىلىك» داستانىنى تاماملاپ، ئۇنى قەشقەر ھۆكۈمدارىغا تەقدىم قىلغان.
ئۇنىڭ نامى «بەخت كەلتۈرىدىغان بىلىم» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
تەخمىنەن ئون ئۈچ يىلدىن كېيىن، ھازىرقى ئىراننىڭ شىمالىدىكى گۇرگان شەھىرىدە كەيكاۋۇس ئىسىملىك بىر ئەمىر ئوغلىغا ئاتاپ «قابۇسنامە» ناملىق كىتابىنى يازغان.
بىرى تۈركىي تىلدا شېئىرىي شەكىلدە، يەنە بىرى پارس تىلىدا نەسرىي شەكىلدە يېزىلغان، ئەمما ئۇلار خۇددى بىر ئائىلىنىڭ ئىككى پەرزەنتىدەك بىر-بىرىگە ئوخشايدۇ.
ئىككى كىتابنى بىرلەشتۈرىدىغان ئۈچ ئاساسلىق تېما بار: سۆز، سەۋر ۋە ئوتتۇرا يول.
ئالدى بىلەن سۆز: «قۇتادغۇ بىلىك» تىلنى ئادەمنى ھەم ئۇلۇغلايدىغان، ھەم بېشىغا بالا كەلتۈرىدىغان كۈچ دەپ تەرىپلەيدۇ.
شائىر كىتابخانغا ئاز ۋە ئويلاپ سۆزلەشنى قايتا-قايتا تەۋسىيە قىلىدۇ.
كەيكاۋۇسمۇ ئوغلىغا ئويلىماي سۆزلىمەسلىكنى ۋە ئۆزى بىلمىگەن ئىش توغرىسىدا گەپ قىلماسلىقنى تاپىلايدۇ.
خەلق ماقالىدىمۇ شۇ پىكىر ياڭرايدۇ: «دانا كىشى ئاز سۆزلەپ، كۆپ ئاڭلار.»
ئىككىنچى تېما— سەۋر.
ھەر ئىككى مۇئەللىپ ئاچچىق ئۈستىدە ئالدىراپ قارار چىقىرىشنى ئەڭ چوڭ خاتالىقلارنىڭ بىرى دەپ ھېسابلايدۇ.
ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، سەۋر ئاجىزلىق ئەمەس، بەلكى ئۆزىنى باشقۇرالايدىغان كۈچلۈك ئادەمنىڭ بەلگىسى.
ئۇيغۇرلار بۇنى «سەۋرنىڭ مېۋىسى ئالتۇن» دەپ قىسقىلا ئېيتىدۇ.
ئۈچىنچى تېما— ئوتتۇرا يول، يەنى ھەر ئىشتا چەكتىن ئاشماسلىق.
«قابۇسنامە» تاماقتىن تارتىپ پۇل خەجلەشكىچە، ھەتتا مېھمان كۈتۈشكىچە ھەممە ئىشتا ئوتتۇرا يولنى تاللاشنى ئۆگىتىدۇ.
يۈسۈپ خاس ھاجىپمۇ ھەر قانداق نەرسىنىڭ، ھەتتا ياخشى نەرسىنىڭمۇ ئارتۇقچىسى زىيانلىق دەيدۇ.
ئۇنداقتا، بۇ ئوخشاشلىق نەدىن كەلگەن؟
ئېھتىمال، ئۇ دەۋردە تۈركىي ۋە پارس مەدەنىيەتلىرىنىڭ يېقىن ياشاپ، ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىپ كەلگەنلىكى ئۈچۈندۇر.
ئەمما بەلكىم تېخىمۇ ئاددىي بىر سەۋەبمۇ بار: ئاتا-ئانىلار قەيەردە ياشىمىسۇن، بالىلىرىغا ئوخشاش نەرسىنى تىلەيدۇ.
توققۇز ئەسىردىن كېيىنمۇ بۇ كىتابلارنىڭ گېپى كونارمىغان: تىلىنى تىزگىنلىيەلەيدىغان، سەۋرلىك ۋە چەكنى بىلىدىغان ئادەم بۈگۈنمۇ ھەممە يەردە ھۆرمەتكە سازاۋەر بولىدۇ.