مەھمۇد كاشغەرى ئون بىرىنچى ئەسىرنىڭ 70-يىللىرىدا باغدادتا «تۈركىي تىللار دىۋانى» ناملىق مەشھۇر لۇغىتىنى يازغان.
ئۇ بۇ ئەسەرنى ئەرەبلەرگە تۈركىي تىللارنى ئۆگىتىش مەقسىتىدە يازغان.
لۇغەتنىڭ ئىچىدە كىتابخاننى ھەيران قالدۇرىدىغان بىر سوۋغات بار: دۈگىلەك شەكىللىك بىر دۇنيا خەرىتىسى.
بۇ خەرىتە تۈركىي خەلقلەر ياشىغان زېمىنلارنى كۆرسەتكەن ئەڭ قەدىمكى خەرىتىلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
بىزگە يېتىپ كەلگەن بىردىنبىر قول يازما نۇسخىسى تەخمىنەن ئىككى ئەسىردىن كېيىن كۆچۈرۈلگەن بولۇپ، ھازىر ئىستانبۇلدا ساقلىنىۋاتىدۇ.
خەرىتىگە تۇنجى قېتىم قارىغاندا، ئۇ بىزگە تەتۈر كۆرۈنىدۇ، چۈنكى ئۇنىڭ ئۈستى تەرىپى شىمال ئەمەس، شەرق.
خەرىتىدە تاغلار، دەريالار ۋە قۇملۇقلار ھەر خىل رەڭلەر بىلەن سىزىلغان، قۇرۇقلۇقنى بولسا ھەممە تەرەپتىن دېڭىز ئوراپ تۇرىدۇ.
ئەڭ قىزىقارلىق يېرى ئۇنىڭ مەركىزى: دۇنيانىڭ ئوتتۇرىسىدا ئىسسىقكۆلگە يېقىن بالاساغۇن شەھىرى تۇرىدۇ.
مۇئەللىپنىڭ يۇرتى قەشقەرمۇ مەركەزگە ناھايىتى يېقىن جايلاشقان.
مەركەزدىن يىراقلاشقانسېرى خەرىتىدىكى تەپسىلاتلار ئازىيىپ بارىدۇ.
شەرقنىڭ ئەڭ چېتىدىكى بىر ئارالنى بەزى تەتقىقاتچىلار ياپونىيە دەپ قارايدۇ.
بۇ خەرىتە ساياھەتچىلەرگە يول كۆرسىتىش ئۈچۈن ئەمەس، كىتابخانلارغا تىللارنىڭ دۇنياسىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن سىزىلغان.
كاشغەرى ئۇنىڭدا قايسى قەبىلىنىڭ قەيەردە ياشايدىغانلىقىنى، قايسى شېۋىنىڭ قايسى يۇرتتا سۆزلىنىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكچى بولغان.
شۇڭا ئۇنى دۇنيانىڭ سۈرىتىدىنمۇ بەكرەك بىر دۇنياقاراشنىڭ سۈرىتى دېيىشكە بولىدۇ.
باشقا ئوتتۇرا ئەسىر خەرىتىلىرىمۇ ئوخشاش قائىدىگە بويسۇنىدۇ: خەرىتە سىزغان ھەر بىر ئادەم ئۆزى ئەڭ مۇھىم دەپ بىلگەن جاينى مەركەزگە قويغان.
ياۋروپادا شۇ دەۋرلەردە سىزىلغان نۇرغۇن دۇنيا خەرىتىلىرىمۇ دۈگىلەك بولۇپ، ئۇلاردىمۇ شەرق ئۈستىدە تۇرىدۇ.
1154-يىلى سىتسىلىيىدە ئەرەب جۇغراپىيە ئالىمى ئىدرىسى سىزغان خەرىتىدە بولسا جەنۇب ئۈستىدە.
بىز بۈگۈن ئىشلىتىۋاتقان، شىمال تەرىپى ئۈستىدە بولىدىغان خەرىتىلەرمۇ ئەمەلىيەتتە تەبىئەتنىڭ قانۇنى ئەمەس، پەقەت بىر ئادەت.
يەر شارىدا «ئۈستى» دېگەن يەر يوق: ئۈستى بىلەن ئاستىنى ئىنسان ئۆزى بەلگىلەيدۇ.
شۇنداق قارىغاندا، كاشغەرىنىڭ خەرىتىسى بىزگە مۇھىم بىر ئىشنى ئەسلىتىدۇ: ھەر قانداق خەرىتە دۇنيانى كۆرسىتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىللە ئۇنى سىزغان ئادەمنىمۇ كۆرسىتىدۇ.
خەرىتە بىر دېرىزە، شۇنداقلا بىر ئەينەك.