كارىز تۇرپان ۋە قۇمۇل ئويمانلىقلىرىدىكى دېھقانلارنىڭ ئەسىرلەر بويى ئىشلىتىپ كەلگەن سۇ قۇرۇلۇشىدۇر.
ئۇنىڭ پرىنسىپى ئاددىي: تاغ ئېتىكىدىكى يەر ئاستى سۈيىنى ئازراق يانتۇ قېزىلغان يەر ئاستى ئۆستىڭى ئارقىلىق، ھېچقانداق ماشىنا ئىشلەتمەي، ئېتىزلارغا ئېقىتىپ چىقىرىش.
تاغلاردىكى قار ۋە مۇز ئېرىگەندە، سۇ شېغىل ۋە قۇم قاتلاملىرىغا سىڭىپ، يەر ئاستىدا «كۆرۈنمەس دەريا» ھاسىل قىلىدۇ.
كارىزنىڭ بېشىدىكى ئەڭ چوڭقۇر قۇدۇق مۇشۇ سۇ قاتلىمىغىچە قېزىلىدۇ.
بۇ سىستېمىنىڭ ئىشلىشى ئۈچۈن بىر شەرت بار: يەر ئاستى سۈيىنىڭ سەۋىيىسى كارىز ئۆستىڭىدىن تۆۋەنلەپ كەتمەسلىكى كېرەك.
تەبىئەتتە بۇ سەۋىيە تەڭپۇڭ ساقلىنىدۇ: ھەر يىلى يەرگە قانچىلىك سۇ سىڭسە، كارىزدىن تەخمىنەن شۇنچىلىك سۇ ئاقىدۇ.
ئەمما 20-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن باشلاپ، ئېتىزلار كېڭىيىپ، سۇغا بولغان ئېھتىياج كەسكىن ئاشتى.
دېھقانلار يۈز مېتردىن چوڭقۇر قۇدۇقلارنى قېزىپ، سۇنى ئېلېكتر ناسۇسلىرى بىلەن تارتىشقا باشلىدى.
بۇ قۇدۇقلار يەر ئاستى سۈيىنى تەبىئەت تولۇقلىيالايدىغاندىن كۆپ تارتىپ چىقىرىدۇ.
نەتىجىدە يەر ئاستى سۈيىنىڭ سەۋىيىسى يىلدىن-يىلغا تۆۋەنلەپ، بەزى جايلاردا ھەر يىلى بىر مېترغا يېقىن چۈشۈپ كەتتى.
سۇ سەۋىيىسى كارىز ئۆستىڭىدىن تۆۋەن چۈشكەندە، ئۆستەڭگە سۇ كىرمەي قالىدۇ، كارىز بولسا قۇرۇپ كېتىدۇ.
بۇ قازاندىكى سۇغا ئوخشايدۇ: ئەگەر بىرسى قازاننىڭ تېگىدىن سۇ ئالسا، ئۈستىدىن سۇ ئالىدىغان چۆمۈچ قۇرۇق قالىدۇ.
ئۆتكەن ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا تۇرپان ئەتراپىدا مىڭدىن ئارتۇق كارىز سۇ بېرىپ تۇرغان بولسا، بۈگۈن ئۇلارنىڭ پەقەت بىر قىسمىلا ئاقىدۇ.
كارىزلارنى قايتىدىن جانلاندۇرۇش ئۈچۈن بىر قانچە ئۇسۇل سىناپ كۆرۈلمەكتە.
بىرىنچىدىن، بەزى يېزىلاردا يېڭى چوڭقۇر قۇدۇقلار ئاز قېزىلىپ، ئېتىزلاردا تامچىلىتىپ سۇغىرىش ئىشلىتىلىشكە باشلىدى.
ئىككىنچىدىن، كارىزچىلار ئۆرۈلۈپ چۈشكەن ئۆستەڭلەرنى تازىلاپ، ئۇلارنى تۆۋەنلىگەن سۇ قاتلىمىغىچە ئۇزارتىدۇ.
ئۈچىنچىدىن، قىش ۋە ئەتىيازدا ئېشىپ قالغان سۇنى قۇدۇقلارغا قويۇۋېتىپ، يەر ئاستى سۈيىنى تولۇقلاش سىنىقى ئېلىپ بېرىلماقتا.
بۇ ئۇسۇللار تېز نەتىجە بەرمەيدۇ: يەر ئاستى سۈيى ئون يىللاپ تۆۋەنلىگىنىدەك، ئۇنىڭ قايتا كۆتۈرۈلۈشىمۇ ئون يىللارنى تەلەپ قىلىدۇ.
شۇنداقتىمۇ، قايتا ئېقىشقا باشلىغان ھەر بىر كارىز ئەجدادلار ئىلمىنىڭ بۈگۈنمۇ كېرەكلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.