ئەسىرلەر بويى ئۇيغۇر مۇقاملىرى ۋە داستانلىرى ئۇستازدىن شاگىرتقا، ئېغىزدىن ئېغىزغا ئۆتۈپ كەلگەن.
بۇنداق سەنئەتتە «ئەسلى نۇسخا» دېگەن نەرسە يوق: ھەر بىر ئورۇنداش ئۆزى بىر نۇسخا.
بىر داستانچى ئوخشاش داستاننى بىر سورۇندا ئۇزۇنراق، يەنە بىر سورۇندا قىسقىراق ئېيتىپ، ئاڭلىغۇچىلارنىڭ كەيپىياتىغا قاراپ بەزى قىسىملارنى قوشاتتى ياكى تاشلاپ كېتەتتى.
20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئون ئىككى مۇقام تۇنجى قېتىم ئۈنگە ئېلىنىپ، كېيىن نوتىغا يېزىلدى.
بۇ ئىشنىڭ يوقىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن بىر بايلىقنى قۇتقۇزۇپ قالغانلىقىدا شەك يوق.
لېكىن خاتىرىلەش ئۆز نۆۋىتىدە سەنئەتنىڭ ئۆزىنىمۇ ئۆزگەرتىۋەتتى.
بىرىنچى ئۆزگىرىش شۇكى، نۇرغۇن نۇسخىلارنىڭ ئىچىدىن بىرى ئۆلچەملىك نۇسخىغا ئايلاندى.
قايسى ئۇستازنىڭ ئورۇندىشى خاتىرىگە ئېلىنغان بولسا، كېيىنكى ئەۋلادلار شۇنى ئۆگىنىدىغان، باشقىلىرىنى بولسا «خاتا» دەپ قارايدىغان بولدى.
ئىككىنچىدىن، خاتىرىلەنمىگەن نۇرغۇن ئورۇنداش ئۇسۇللىرى ئۇنتۇلۇپ كەتتى.
بىر ناخشىنىڭ قەشقەردە، خوتەندە ياكى ئىلىدا ئېيتىلىدىغان ئۆزگىچە شەكىللىرى بارغانسېرى ئاز ئاڭلىنىدىغان بولدى.
بەزى تەتقىقاتچىلار بۇ جەرياننى مۇزلىتىشقا ئوخشىتىدۇ: سەنئەت ساقلىنىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئۆسۈشى توختايدۇ.
داستانلاردىمۇ ئەھۋال ئوخشاش: قەغەزگە يېزىلغان بىر داستاننى ئوقۇغان ئادەم ئۇنىڭ قانداق ئېيتىلغانلىقىنى، داستانچىنىڭ ئاۋازى ۋە ئىشارەتلىرىنى كۆرەلمەيدۇ.
ئۈچىنچى ئۆزگىرىش ئورۇنداش شەكلىدە بولدى.
بۇرۇن مۇقام مەشرەپ ۋە توي سورۇنلىرىدا ئاڭلىغۇچىلار بىلەن يۈزمۇيۈز ئورۇندىلاتتى؛ ئەمدى ئۇ چوڭ سەھنىلەردە نوتىغا قاراپ چالىدىغان ئانسامبىللار تەرىپىدىنمۇ ئورۇندىلىدۇ.
سەھنە مۇقامنى دۇنياغا تونۇتتى، ئەمما بەزى ئۇستازلار سورۇندىكى ئەركىنلىكنىڭ يوقالغانلىقىغا ئېچىنىدۇ.
يەنە بىر تەرەپتىن، خاتىرىلەش يېڭى ئىمكانىيەتلەرنىمۇ ئاچتى.
بۈگۈن ئامستېردامدا ياكى تورونتودا ياشايدىغان بىر ياش مۇزىكانت ئۇستازنى كۆرمەي تۇرۇپمۇ، خاتىرىلەرنى ئاڭلاپ مۇقام ئۆگىنەلەيدۇ.
بەزى ياش سەنئەتكارلار بولسا كونا خاتىرىلەرنى ئاساس قىلىپ، ئۇلارنى ئۆز ئۇسلۇبىدا ئىجادىي ھالدا قايتا ئورۇنداۋاتىدۇ.
دېمەك، يېزىق ئاغزاكى سەنئەتنى ئۆلتۈرمىدى، ئۇنى پەقەت باشقا بىر ھاياتقا كۆچۈردى.
بىزنىڭ ۋەزىپىمىز خاتىرىلەنگەن نۇسخىنى ئاسراش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى جانلىق ئىجادىيەتنىمۇ قوللاش.