ئۇيغۇر شەھەرلىرىدە ئەتىگەن سەھەردە كوچىلارغا يېڭى پىشقان ناننىڭ پۇرىقى تارىلىدۇ.
بۇ ناننىڭ كۆپىنچىسى تونۇردا، يەنى لايدىن ياسالغان، ئاغزى ئۈستىدە بولغان چوڭ بىر ئوچاقتا يېقىلىدۇ.
تونۇرلار كۆپىنچە ناۋايخانىلاردا، يېزىلاردا بولسا ئائىلىلەرنىڭ ھويلىسىدىمۇ ئۇچرايدۇ.
ناۋاي خېمىرنى يۇمىلاق قىلىپ يېيىپ، ئۇنى تونۇرنىڭ ئىچكى تېمىغا چاپلايدۇ، ئون نەچچە مىنۇتتىن كېيىن بولسا ئالتۇن رەڭلىك نان تەييار بولىدۇ.
ئېلېكتر توكىمۇ، تېمپېراتۇرا ئۆلچەيدىغان ئەسۋابىمۇ يوق ئاددىي بىر لاي ئوچاق قانداق قىلىپ ناننى بۇنچە تېز ۋە بىر تەكشى پىشۇرالايدۇ؟
بۇ سوئالنىڭ جاۋابى ئىسسىقلىق فىزىكىسىدا.
تونۇر ئىشلىتىلىشتىن بۇرۇن، ئۇنىڭ تېگىدە ئوتۇن ياكى كۆمۈر بىلەن خېلى ئۇزۇن ۋاقىت ئوت يېقىلىپ تۇرىدۇ.
بۇ جەرياندا قېلىن لاي تاملار ئىسسىقلىقنى ئاستا سۈمۈرۈپ، ئۆزىدە ساقلايدۇ.
لاينىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇ ئاستا قىزىيدۇ ۋە ئاستا سوۋۇيدۇ؛ شۇڭا قىزىتىلغان تونۇر تېمى ئىسسىقلىق ساقلايدىغان ئامبارغا ئوخشايدۇ.
تونۇرنىڭ شەكلىمۇ تاسادىپىي ئەمەس: ئۇنىڭ قورسىقى كەڭ، ئاغزى بولسا تار بولىدۇ.
تار ئېغىز ئىسسىق ھاۋانىڭ تېز چىقىپ كېتىشىگە يول قويمايدۇ، كەڭ قورساق بولسا ناۋايغا ئون نەچچە ناننى بىرلا ۋاقىتتا چاپلاش ئىمكانىيىتى بېرىدۇ.
ناۋاي ئوتنىڭ يالقۇنى پەسىيىپ، چوغقا ئايلانغاندىلا ئىشقا كىرىشىدۇ؛ بۇ چاغدا ئىسسىقلىقنى ئاساسەن تونۇرنىڭ ئۆزى بېرىدۇ.
ئوت ئۆچكەندىن كېيىنمۇ تاملار خېلى ئۇزۇن ئىسسىقلىق بېرىپ تۇرىدۇ، شۇڭا ناۋاي بىر قېتىم ياققان ئوت بىلەن نەچچە قېتىم نان ياقالايدۇ.
ئەمدى ئىسسىقلىق خېمىرغا قانداق يېتىپ بارىدۇ، دېگەن سوئالغا كېلەيلى.
فىزىكىدا ئىسسىقلىق ئۈچ يول بىلەن تارقىلىدۇ، تونۇردا بولسا بۇ ئۈچ يولنىڭ ھەممىسى بىرلا ۋاقىتتا ئىشلەيدۇ.
بىرىنچىسى، ئىسسىقلىق ئۆتكۈزۈش: ناننىڭ ئارقا يۈزى قىزىغان تامغا بىۋاسىتە تېگىپ تۇرىدۇ، شۇڭا ئۇ تەرىپى تېز پىشىپ، قىزىرىپ، قاتتىق بىر پوست ھاسىل قىلىدۇ.
ئىككىنچىسى، نۇرلىنىش: قىزىغان تاملار ۋە تېگىدىكى چوغلار كۆزگە كۆرۈنمەيدىغان ئىسسىقلىق نۇرى چىقىرىدۇ، بۇ نۇر ناننىڭ ئالدى يۈزىگە چۈشۈپ، ئۇنى سىرتتىن پىشۇرىدۇ.
ئۈچىنچىسى، ھاۋا ئېقىمى: تېگىدىن ئۆرلىگەن ئىسسىق ھاۋا تونۇرنىڭ ئاغزىغا قاراپ ئۆتۈۋېتىپ، ناننى ئوراپ قىزىتىدۇ.
مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قارىشىچە، بۇ ئۈچ يولنىڭ ئىچىدە ئەڭ مۇھىم رولنى نۇرلىنىش ئوينايدۇ.
چۈنكى تېمپېراتۇرا ئۆرلىگەنسېرى، نۇرلىنىش ئۇنىڭدىنمۇ تېز كۈچىيىدۇ: مەسىلەن، مۇتلەق تېمپېراتۇرا ئىككى ھەسسە ئاشسا، نۇرلىنىش ئون ئالتە ھەسسە كۈچىيىدۇ.
شۇڭا تونۇردا نان ئادەتتىكى ئۆي ئوچىقىغا قارىغاندا خېلى تېز پىشىدۇ.
تونۇردا پەقەت نانلا ئەمەس، سامسا ۋە پۈتۈن بىر قويدىن تەييارلىنىدىغان تونۇر كاۋىپىمۇ پىشۇرۇلىدۇ.
ناننىڭ ئوتتۇرىسىدىكى نەقىشمۇ پەقەت چىرايلىق بولۇش ئۈچۈنلا ئەمەس.
خېمىردا سۇ بار، يۇقىرى ئىسسىقلىقتا بۇ سۇ پارغا ئايلىنىپ، خېمىرنى توپتەك كۆپتۈرۈۋېتىشى مۇمكىن.
ناۋايلار خېمىرنىڭ ئوتتۇرىسىنى زىچ تېشىپ نەقىش چۈشۈرگەندە، پار شۇ تۆشۈكلەردىن چىقىپ كېتىدۇ.
نەتىجىدە ناننىڭ ئوتتۇرىسى نېپىز ۋە قاتتىق، گىرۋىكى بولسا قېلىن ۋە يۇمشاق چىقىدۇ.
دېمەك، بۇ نەقىش ھەم بېزەك، ھەم بىر خىل ئىنژېنېرلىق.
ناننىڭ ئالتۇن رەڭگى ۋە ئاشۇ تونۇش پۇرىقىمۇ ئىسسىقلىقنىڭ مەھسۇلى.
خېمىرنىڭ يۈزى يۈز گرادۇستىن خېلى يۇقىرى قىزىغاندا، ئۇنىڭدىكى شېكەر ۋە ئاقسىل ئۆزئارا رېئاكسىيىگە كىرىشىپ، يۈزلىگەن يېڭى پۇراقلىق ماددىلارنى ھاسىل قىلىدۇ.
خىمىكلار بۇنى مايار رېئاكسىيىسى دەپ ئاتايدۇ؛ گۆش قورۇغاندىمۇ دەل شۇ ئىش يۈز بېرىدۇ.
تونۇرنى ئىتالىيىنىڭ پىتسا ئوچىقى بىلەن سېلىشتۇرساق، قىزىقارلىق ئوخشاشلىقلار كۆرۈنىدۇ.
نېئاپولدىكى ئەنئەنىۋى پىتسا ئوچاقلىرىنىڭمۇ تاملىرى قېلىن بولۇپ، ئۇلارمۇ ئىسسىقلىقنى ئۆزىدە ساقلايدۇ، ئاندىن گۈمبەزگە ئوخشاش ئۈستى ئارقىلىق ئۇنى پىتسىغا نۇر سۈپىتىدە قايتۇرىدۇ.
ئېيتىشلارغا قارىغاندا، بۇنداق ئوچاقتا پىتسا بىر يېرىم مىنۇتقا يېقىن ۋاقىتتا پىشىدۇ.
ئەمما بىر مۇھىم پەرق بار: پىتسا ئوچىقىدا تاماق ئوچاقنىڭ تېگىدە ياتىدۇ، تونۇردا بولسا نان تىك تامدا ئېسىلىپ تۇرىدۇ.
شۇڭا تونۇر خېمىرى تامغا چاپلىشىپ تۇرالايدىغان دەرىجىدە يېپىشقاق بولۇشى، ناۋاينىڭ قولى بولسا ناھايىتى چاققان بولۇشى كېرەك.
تونۇرغا ئوخشاش ئوچاقلار ئوتتۇرا ئاسىيادىن ھىندىستانغىچە، ئىراندىن كاۋكازغىچە كەڭ تارقالغان، كۆپ تىللاردا ئۇلارنىڭ ناملىرىمۇ بىر-بىرىگە ئوخشايدۇ.
تەتقىقاتچىلار بۇ ناملارنى ناھايىتى قەدىمكى ئورتاق بىر يىلتىزغا باغلايدۇ.
ئەڭ ھەيران قالارلىق يېرى شۇكى، ناۋايلار بۇ فىزىكىنى كىتابتىن ئەمەس، قولى ئارقىلىق ئۆگىنىدۇ.
ئۇلار تونۇرنىڭ ئىسسىقلىقىنى ئەسۋاب بىلەن ئەمەس، تامنىڭ رەڭگى ۋە يۈزىگە ئۇرۇلغان ئىسسىق ھاۋا بىلەن ئۆلچەيدۇ.
ئەسىرلەر بويى توپلانغان بۇ تەجرىبە، ئەمەلىيەتتە، ئىسسىقلىق ئىلمىنىڭ يېزىلمىغان بىر دەرسلىكى.