ئۇيغۇرلار ئارىسىدا «مېھمان ئاتاڭدىن ئۇلۇغ» دېگەن بىر ماقال بار.
بۇ گەپ مۇبالىغىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئۇيغۇر ئائىلىلىرىدە مېھمانغا بولغان مۇئامىلە ھەقىقەتەنمۇ شۇنچىلىك ئېغىر ۋە ئىنچىكە.
ئىلگىرى يېزىلاردا تونۇش-ناتونۇش ھەر قانداق يولۇچى ئىشىك قاقسا، ئۇنىڭغا چوقۇم چاي ۋە نان بېرىلەتتى.
مېھمان ئۆيگە كىرگەن ھامان، ئۇنىڭ ئالدىغا ئالدى بىلەن چاي قويۇلىدۇ، ھال-ئەھۋال سوراش بولسا شۇنىڭدىن كېيىن باشلىنىدۇ.
داستىخانغا نان، مېۋە، ئۆرۈك قېقى ۋە ياڭاق تىزىلىدۇ، ئۇزۇن ئولتۇرىدىغان مېھمان ئۈچۈن بولسا قازان ئېسىلىدۇ.
تاماقتىن بۇرۇن، ئائىلىنىڭ ياش ئەزالىرىدىن بىرى ئاپتۇۋا بىلەن چىلاپچىنى ئېلىپ كېلىپ، مېھماننىڭ قولىغا سۇ قۇيۇپ بېرىدۇ، ئاندىن ئۇنىڭغا پاكىز لۆڭگە سۇنىدۇ.
مېھماننىڭمۇ ئۆز ۋەزىپىسى بار: ئۇ قۇرۇق قول كەلمەيدۇ، ئادەتتە بىر تال قوغۇن، بىر خالتا مېۋە ياكى بىر قاپ تاتلىق ئېلىپ كېلىدۇ.
مېھمان قايتقاندا، ساھىبخانا ئۇنى ئىشىك ئالدىدىلا ئەمەس، دەرۋازىغىچە، ھەتتا كوچىنىڭ بېشىغىچە ئۇزىتىپ قويىدۇ، مېھمان كۆزدىن يىراقلاشمىغۇچە ئۆيگە قايتىپ كىرمەيدۇ.
بۇ ئادەتلەرنىڭ ھەر بىرىنىڭ ئۆزىگە خاس مەنىسى بار.
مەسىلەن، ناننى داستىخانغا ھەرگىز دۈم قويۇشقا بولمايدۇ، ئۇنى دەسسەش ياكى تاشلىۋېتىش تېخىمۇ چوڭ ئەيىب ھېسابلىنىدۇ.
نان ئۇيغۇر مەدەنىيىتىدە ئاددىي بىر يېمەكلىكلا ئەمەس، ئۇ مولچىلىق، ئەمگەك ۋە تىنچ تۇرمۇشنىڭ بەلگىسى.
شۇڭا كۆپ كىشىلەر ئۇنى دۈم قويۇشنى ھوسۇلغا ۋە ئۇنى ئۆستۈرگەن قوللارغا ھۆرمەتسىزلىك دەپ چۈشەندۈرىدۇ.
مېھماننىڭ ئولتۇرىدىغان ئورنىمۇ تاسادىپىي ئەمەس.
ئەنئەنىۋى ئۆيلەردە ئىشىكتىن ئەڭ يىراق، ئەڭ ئىسسىق ۋە ئەڭ ھۆرمەتلىك ئورۇن «تۆر» دەپ ئاتىلىدۇ، بۇ ئورۇنغا ئەڭ ئىززەتلىك مېھمان ياكى ئائىلىدىكى ئەڭ چوڭ ئادەم ئولتۇرىدۇ.
ساھىبخانا بولسا ئىشىككە يېقىن ئولتۇرىدۇ، چۈنكى ئۇ چاي قۇيۇش، تاماق ئېلىپ كېلىش ۋە مېھماننى كۈتۈش ئۈچۈن دائىم ئورنىدىن تۇرىدۇ.
چاي قۇيۇشنىڭمۇ ئۆز قائىدىسى بار: پىيالە ھەرگىز لىق تولدۇرۇلمايدۇ، ئاز-ئازدىن، قايتا-قايتا قۇيۇلىدۇ.
چاي ئالدى بىلەن ئەڭ چوڭ مېھمانغا، ئاندىن باشقىلارغا يېشىغا قاراپ قۇيۇلىدۇ، ساھىبخانا پىيالىنى ئوڭ قولىدا تۇتۇپ، سول قولىنى كۆكرىكىگە قويۇپ سۇنىدۇ.
كۆپچىلىكنىڭ چۈشەندۈرۈشىچە، بۇ ساھىبخانىنىڭ مېھماننىڭ پىيالىسى بوشىغان ھامان ئۇنى يەنە تولدۇرۇش ئۈچۈن ئۇنىڭ يېنىدا تۇرىدىغانلىقىنى، يەنى «سىز بىلەن بىللە بولۇشنى خالايمەن» دېگەننى بىلدۈرىدۇ.
شۇ سەۋەبتىن بەزى جايلاردا لىق قۇيۇلغان پىيالە «ئىچىپ بولۇپ كەتسىڭىز بولىدۇ» دېگەن ئىشارەت دەپ چۈشىنىلىدۇ.
لېكىن بۇ ئادەتلەر يېزىلاردىكى كەڭ ھويلىلىق ئۆيلەردە شەكىللەنگەن.
بۈگۈن ئالمۇتا، ئىستانبۇل ياكى ئامستېردامدىكى كىچىك بىر ئۆيدە ياشايدىغان ئۇيغۇر ئائىلىسى ئۈچۈن تۆرمۇ، ئۇزۇن داستىخانمۇ، كۈن بويى مېھمان كۈتىدىغان ۋاقىتمۇ يوق.
شەھەر تۇرمۇشىدا ھەممە ئادەم ئالدىراش، تۇيۇقسىز كەلگەن مېھمان بولسا خۇشاللىقتىن كۆرە قىيىنچىلىق ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.
مېھمانلار يەردە ئەمەس، ئۈستەل ئەتراپىدا ئولتۇرىدۇ، ئۇلار كۆپىنچە ئالدىن ئۇچۇر يوللاپ، «سائەت سەككىزدە بارساق بولامدۇ؟» دەپ سورايدۇ.
ياش ئائىلىلەر بەزىدە ئۆيدە قازان ئاسماي، تاماقنى ئاشخانىدىن بۇيرۇيدۇ، بەزىلەر بولسا مېھماننى ئۆيدە ئەمەس، ئاشخانىدا كۈتۈۋالىدۇ.
ياشانغانلار بۇنى ئەنئەنىنىڭ ئاجىزلىشىشى دەپ قاراپ، ئەپسۇسلىنىدۇ.
شۇنداقتىمۇ بەزى ئائىلىلەر كىچىك ئۆيىنىڭ بىر بۇلۇڭىغا گىلەم سېلىپ، تۆرنىڭ ئورنىنى باسىدىغان كىچىك بىر جاي ھازىرلايدۇ.
بىراق بۇ يەردە بىر سوئال تۇغۇلىدۇ: مېھماندوستلۇقنىڭ ماھىيىتى زادى نېمە؟
ئەگەر ئۇ پەقەت تۆر، داستىخان ۋە يېرىم قۇيۇلغان پىيالىدىنلا ئىبارەت بولسا، ئۇنداقتا كىچىك ئۆيلەردە ئۇ ھەقىقەتەن يوقىلىۋاتىدۇ.
لېكىن بۇ ئادەتلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ ئاستىدا بىرلا ئوي ياتىدۇ: مېھماننى ئۆزۈڭدىن ئەلا بىلىش، ئۇنىڭ ئېھتىياجىنى ئۇ ئېيتماي تۇرۇپلا سېزىش.
بۇ ئوي ئۈستەلدە ئولتۇرغاندىمۇ، تاماق ئاشخانىدىن كەلگەندىمۇ ساقلىنىپ قېلىشى مۇمكىن.
ئامستېردامدا ياشايدىغان بىر ئۇيغۇر ئانا بۇنى مۇنداق چۈشەندۈرىدۇ: «ئۆيىمىز كىچىك، تۆرىمىز يوق.
لېكىن مېھمان كەلسە، مەن يەنىلا ئالدى بىلەن چاي دەملەيمەن، ئەڭ ياخشى ئورۇندۇقنى ئۇنىڭغا بېرىمەن، ناننى سۇندۇرۇپ، ئۆز قولۇم بىلەن ئۇنىڭ ئالدىغا قويىمەن.
بەزىدە مېھمانلىرىمىز گوللاندىيىلىك قوشنىلىرىمىز بولىدۇ، ئۇلارمۇ چايىمىزنى ئىچىپ، داستىخىنىمىزدا ئولتۇرۇشنى ياخشى كۆرىدۇ.
بالىلىرىم بۇنى كۆرۈپ چوڭ بولىدۇ، ماڭا شۇ يېتەرلىك.»
بۇ سۆزلەردە ئەنئەنىنىڭ شەكلى ئەمەس، روھى ساقلانغان.
دېمەك، مېھماندوستلۇق ئۆينىڭ چوڭلۇقىدا ئەمەس، ئادەمنىڭ قانچىلىك دىققەت قىلىشىدا.
ئادەتلەرنىڭ شەكلى ئۆزگىرىدۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ مەنىسى كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتسە، ئەنئەنە يوقالمايدۇ، بەلكى يېڭى ماكاندا يېڭىچە ياشايدۇ.