مەھمۇد كاشغەرى 11-ئەسىردە ياشىغان ئالىم بولۇپ، ئىسمىدىكى «كاشغەرى» سۆزى «قەشقەرلىك» دېگەن مەنىدە.
ئۇ ياش ۋاقتىدا تۈركىي خەلقلەر ياشايدىغان كەڭ زېمىنلارنى ئايلىنىپ، شەھەر ۋە يېزىلارنىڭ، كۆچمەن قەبىلىلەرنىڭ تىلىنى ئۆز قۇلىقى بىلەن ئاڭلىغان.
ئۇنىڭ ئۈچۈن تىل پەقەت كىتابتىكى قائىدە ئەمەس، بەلكى خەلقنىڭ ئاغزىدىكى جانلىق نەرسە ئىدى.
بۇ ئۇسۇل بۈگۈنكى تىلشۇناسلار «دالا تەتقىقاتى» دەپ ئاتايدىغان ئۇسۇلغا ئوخشايدۇ.
ئاندىن ئۇ باغداتتا «تۈركىي تىللار دىۋانى» ناملىق چوڭ لۇغەتنى يېزىپ، 1070-يىللاردا تاماملىغان.
ئەسەر ئەرەب تىلىدا يېزىلغان، چۈنكى ئۇنىڭ مەقسىتى ئەرەبچە ئوقۇيدىغانلارغا تۈركىي تىللارنى ئۆگىتىش ئىدى.
لېكىن بۇ دىۋان ئاددىي بىر سۆز تىزىملىكى ئەمەس.
كاشغەرى ھەر بىر سۆزنىڭ مەنىسىنى بېرىپلا قالماي، ئۇنىڭ قايسى قەبىلىلەردە قانداق ئېيتىلىدىغانلىقىنىمۇ خاتىرىلىگەن.
مەسىلەن، ئۇ ئوغۇزلارنىڭ «مەن» دېمەي، «بەن» دەيدىغانلىقىنى يازغان.
تېخىمۇ مۇھىمى، ئۇ بۇنداق پەرقلەرنىڭ تاسادىپىي ئەمەس، بەلكى نۇرغۇن سۆزلەردە قانۇنىيەتلىك ھالدا تەكرارلىنىدىغانلىقىنى بايقىغان.
ئۇ پەقەت تاۋۇشلارغىلا ئەمەس، گرامماتىكىغىمۇ دىققەت قىلىپ، پېئىللارنىڭ قانداق تۈرلىنىدىغانلىقىنى، قوشۇمچىلارنىڭ قانداق قوشۇلىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرگەن.
دىۋاننىڭ يەنە بىر قىممىتى ئۇنىڭدىكى ماقال-تەمسىللەر ۋە شېئىرلاردۇر.
كاشغەرى سۆزلەرنىڭ قانداق ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن، خەلق ئارىسىدا ئېيتىلىدىغان يۈزلەرچە ماقال ۋە قوشاقنى مىسال قىلىپ كەلتۈرگەن.
بۇ مىساللار بولمىغان بولسا، ئۇ دەۋردىكى ئاددىي كىشىلەرنىڭ قانداق سۆزلىگەنلىكى ۋە نېمىلەرنى ئويلىغانلىقى بىزگە نامەلۇم بولۇپ قالاتتى.
لۇغەتكە يەنە بىر يۇمىلاق دۇنيا خەرىتىسى قوشۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭدا تۈركىي خەلقلەرنىڭ قەيەردە ياشايدىغانلىقى كۆرسىتىلگەن.
بۈگۈنكى ئالىملار كاشغەرىنى دۇنيادىكى تۇنجى سېلىشتۇرما تىلشۇناسلارنىڭ بىرى دەپ ئاتايدۇ.
چۈنكى ئۇ ياۋروپادا سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىق بارلىققا كېلىشتىن يەتتە يۈز يىلدىن كۆپرەك بۇرۇنلا تۇغقان تىللارنى بىر-بىرى بىلەن سېلىشتۇرۇپ، ئۇلارنىڭ ئوخشاشلىقى ۋە پەرقىنى سىستېمىلىق تەتقىق قىلغان.
ئەجەبلىنەرلىكى شۇكى، دىۋاننىڭ پەقەت بىرلا قول يازما نۇسخىسى ساقلىنىپ قالغان بولۇپ، ئۇ 20-ئەسىرنىڭ بېشىدا ئىستانبۇلدا تېپىلغان.
شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ نۇرغۇن تىللارغا تەرجىمە قىلىنىپ، تۈركىي تىللارنى تەتقىق قىلىدىغانلارنىڭ ئەڭ مۇھىم مەنبەلىرىنىڭ بىرىگە ئايلانغان.