«قۇتادغۇ بىلىك» 11-ئەسىردە يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەرىپىدىن يېزىلغان داستان بولۇپ، ئۇ 1069-يىلى قەشقەردە تاماملانغان.
داستاننىڭ نامى «بەخت ئېلىپ كېلىدىغان بىلىم» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
ئون ئۈچ مىڭ مىسرادىن ئارتۇق بولغان بۇ ئەسەردە تۆت پېرسوناژ ئۆزئارا سۆھبەتلىشىدۇ، ھەر بىرى بىر ئىدىيىنى ئىپادىلەيدۇ.
ھۆكۈمدار كۈنتۇغدى ئادالەتنى، ۋەزىرى ئايتولدى بەختنى، ئۇنىڭ ئوغلى ئۆگدۈلمىش ئەقىلنى، ئودغۇرمىش بولسا قانائەتنى ئىپادىلەيدۇ.
بۇ ئەسەر ئەسلىدە ھۆكۈمدارلارغا نەسىھەت سۈپىتىدە يېزىلغان بولسىمۇ، ئۇنىڭدىكى ئويلار ھەر بىر ئادەمگە ماس كېلىدۇ.
داستاندا بىلىم ئىنساننى ئەڭ يۇقىرى كۆتۈرىدىغان نەرسە دەپ قارىلىدۇ.
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ قارىشىچە، بىلىم ئادەمنى ئۇلۇغ قىلىدۇ، ئەقىل بولسا ئۇنىڭ يولىنى يورۇتىدۇ.
لېكىن بىلىمنىڭ ئۆزىلا يېتەرلىك ئەمەس؛ ئۇنى ياخشى ئەخلاق ۋە ئورۇنلۇق سۆز بىلەن ئىشلىتىش كېرەك.
ئەسەردە ئەڭ كۆپ تىلغا ئېلىنىدىغان تېمىلارنىڭ بىرى تىل، يەنى سۆزنىڭ كۈچى.
شائىر تىلنى ئادەمنى ئۇلۇغلۇققا يەتكۈزىدىغان، شۇنداقلا ئۇنىڭ بېشىغا بالا ئېلىپ كېلىدىغان نەرسە دەپ تەسۋىرلەيدۇ.
ئۇنىڭ ئەڭ مەشھۇر بېيىتلىرىنىڭ بىرى بۈگۈنكى ئۇيغۇرچىدا مۇنداق: «تىل ئارسلان، ئىشىك ئالدىدا ياتىدۇ؛ ئەي ئۆي ئىگىسى، ئېھتىيات قىل، بېشىڭنى يەيدۇ».
يەنى ئويلىماي ئېيتىلغان بىر ئېغىز سۆز ئادەمگە ئەڭ چوڭ زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن.
شۇڭا داستاندا كۆپ سۆزلەش ئەمەس، ئاز ۋە ئورۇنلۇق سۆزلەش ماختىلىدۇ.
شائىرنىڭ پىكرىچە، دانا ئادەم ئالدى بىلەن ئاڭلايدۇ، ئويلايدۇ، ئاندىن سۆزلەيدۇ؛ نادان بولسا ئويلىماي سۆزلەپ، كېيىن پۇشايمان قىلىدۇ.
لېكىن داستان سۈكۈتنىمۇ بىردىنبىر ياخشىلىق دەپ ماختىمايدۇ: ھېچ ئېيتىلمىغان بىلىم ھېچكىمگە پايدا يەتكۈزمەيدۇ.
ۋاقتىدا ئېيتىلغان توغرا سۆز كىشىلەر ئارىسىنى ياراشتۇرىدۇ، بىلىمگە يول ئاچىدۇ.
توققۇز ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىت ئۆتكەن بولسىمۇ، داستاننىڭ سۆز ھەققىدىكى نەسىھەتلىرى بۈگۈنكى تور دەۋرىدە تېخىمۇ ئەھمىيەتلىك بولۇپ قالدى.
مىڭلىغان كىشى بىر سېكۇنتتا ئوقۇيدىغان بىر جۈملىنى يېزىشتىن بۇرۇن، ئىشىك ئالدىدىكى ئاشۇ ئارسلاننى ئېسىمىزگە ئالساق ئەرزىيدۇ.