ئىستانبۇلدىكى بىر ئۇيغۇر ئائىلىسىدە كەچلىك تاماق ۋاقتىدا داستىخان ئۈستىدە ئۈچ تىل ئاڭلىنىدۇ.
موما پەقەت ئۇيغۇرچە سۆزلەيدۇ، ئاتا-ئانا ئۇيغۇرچە بىلەن تۈركچىنى ئارىلاشتۇرىدۇ، بالىلار بولسا بىر جۈملىنىڭ ئوتتۇرىسىدىلا ئىنگلىزچىگە ئۆتۈپ كېتىدۇ.
ئالمۇتادا ئۇيغۇرچە بىلەن رۇسچە، تورونتودا بولسا ئۇيغۇرچە بىلەن ئىنگلىزچە مۇشۇنداق ئارىلىشىپ كېتىدۇ.
سىرتتىن قارىغان ئادەم بۇنى «بۇزۇلغان تىل» دەپ ئويلىشى مۇمكىن.
لېكىن تىلشۇناسلار بۇ ھادىسىنى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان تەتقىق قىلىپ، تامامەن باشقىچە بىر خۇلاسىگە كەلگەن.
ئۇلار ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق تىلنى بىر سۆھبەتتە ئالماشتۇرۇپ ئىشلىتىشنى «كود ئالماشتۇرۇش» دەپ ئاتايدۇ.
تەتقىقاتلارنىڭ كۆرسىتىشىچە، بۇ ئىش قالايمىقان ئەمەس، بەلكى ئېنىق قائىدىلەرگە بويسۇنىدۇ.
مەسىلەن، كىشىلەر ئادەتتە ئىككى تىلنىڭ گرامماتىكىسى بىر-بىرىگە ماس كېلىدىغان نۇقتىلاردىلا تىل ئالماشتۇرىدۇ.
ئۇيغۇرچە سۆزلەۋاتقان بالا ئىنگلىزچە بىر ئىسىمنى ئىشلەتسىمۇ، ئۇنىڭغا ئۇيغۇرچە قوشۇمچىلارنى ئۇلاپ، جۈملىنى ئۇيغۇرچە پېئىل بىلەن تۈگىتىدۇ.
دېمەك، ئۇ بىرلا ۋاقىتتا ئىككى تىلنىڭ قائىدىسىنى كاللىسىدا تۇتۇپ تۇرىدۇ.
ئامېرىكىدىكى تەتقىقاتلاردا جۈملە ئوتتۇرىسىدا ئەڭ راۋان تىل ئالماشتۇرىدىغانلارنىڭ ئىككى تىلنى تەڭ ياخشى بىلىدىغانلار ئىكەنلىكى بايقالغان.
شۇنىڭ ئۈچۈن، بۇ ئاجىزلىق ئەمەس، بەلكى يۇقىرى دەرىجىلىك بىر ماھارەت.
تىل ئالماشتۇرۇشنىڭ سەۋەبلىرىمۇ خىلمۇخىل.
بەزىدە بىر تىلدا تېخىمۇ ماس كېلىدىغان سۆز بولىدۇ: مەكتەپتە ئۆگەنگەن ماتېماتىكا ئاتالغۇلىرى بالىنىڭ ئېسىگە ئالدى بىلەن تۈركچە كېلىدۇ.
بەزىدە بولسا تىل ئالماشتۇرۇش يېقىنلىق ۋە ھېسسىياتنى ئىپادىلەيدۇ: بىر ماقال ياكى چاقچاق پەقەت ئۇيغۇرچە ئېيتىلغاندىلا ئەسلى تەمىنى ساقلايدۇ.
شۇنداقتىمۇ بەزى ئاتا-ئانىلار ئەنسىرەيدۇ: ئەگەر بالىلار تىللارنى ئارىلاشتۇرسا، ئۇيغۇرچىنى ئۇنتۇپ قالمامدۇ؟
تەتقىقاتچىلار بۇ سوئالغا ئېھتىياتچانلىق بىلەن جاۋاب بېرىدۇ.
ئارىلاشتۇرۇشنىڭ ئۆزى خەتەرلىك ئەمەس؛ خەتەرلىك بولغىنى ئۆيدە ئۇيغۇرچىنىڭ بەك ئاز ئاڭلىنىشى.
بالا ئۇيغۇرچىنى قانچە كۆپ ئاڭلىسا ۋە ئىشلەتسە، ئۇ تىل شۇنچە كۈچلۈك بولىدۇ.
شۇڭا مۇتەخەسسىسلەر ئاتا-ئانىلارغا بالىنىڭ ئارىلاش جۈملىلىرىنى تۈزىتىپ ئولتۇرماي، سۆھبەتنى ئۇيغۇرچە داۋاملاشتۇرۇشنى تەۋسىيە قىلىدۇ.
داستىخان ئۈستىدىكى بۇ ئۈچ تىللىق پاراڭ تىلنىڭ بۇزۇلۇشى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ يېڭى شارائىتتا قانداق ياشاۋاتقانلىقىنىڭ ئىسپاتى.