كارىز تۇرپاندىكى ئەڭ قەدىمكى سۇ ئىنشائاتلىرىنىڭ بىرى.
ئۇ ھېچقانداق ماشىنا ئىشلەتمەي، يەرنىڭ يانتۇلۇقى ئارقىلىق تاغ ئېتىكىدىكى يەر ئاستى سۈيىنى ئېتىزلارغا ئېلىپ كېلىدۇ.
كارىز ئۈچ قىسىمدىن تەركىب تاپىدۇ: تىك قۇدۇقلار، يەر ئاستى ئۆستىڭى ۋە سۇ چىقىدىغان ئېغىز.
ئۇستىلار ئالدى بىلەن، سۇ قاتلىمىنىڭ قانچىلىك چوڭقۇرلۇقتا ئىكەنلىكىنى بىلىش ئۈچۈن، تاغ تەرەپتە بىر «باش قۇدۇق» كولايدۇ.
ئاندىن ئېتىز تەرەپتىن باشلاپ، ھەر نەچچە ئون مېتردا بىر تىك قۇدۇق كولاپ، قۇدۇقلارنىڭ تېگىنى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرىدۇ.
ئۆستەڭنى ئېتىزدىن تاغقا قاراپ كولىشىنىڭ سەۋەبى بار: ئەگەر ئۇلار يۇقىرىدىن باشلىغان بولسا، سۇ ئىشلەۋاتقان ئادەملەرنىڭ ئۈستىگە ئېقىپ كېلەتتى.
يەر ئاستىدا يۆنىلىشنى توغرا تۇتۇش ئۈچۈن، ئۇستىلار قاراڭغۇدا چىراغ يېقىپ، ئۇنىڭ نۇرىغا قاراپ كولايتتى.
ئۆستەڭنىڭ يانتۇلۇقى ناھايىتى ئاز بولۇشى كېرەك: ئەگەر بەك تىك بولسا، تېز ئاققان سۇ ئۇنىڭ تېمىنى يىمىرىپ تاشلايدۇ.
كارىزنى ھەر يىلى ئاسراش كېرەك: قىشتا يېزىدىكىلەر قۇدۇقلار ئارقىلىق ئۆستەڭگە چۈشۈپ، ئۇنىڭدا يىغىلىپ قالغان لاي ۋە قۇمنى سېۋەتلەردە سىرتقا چىقىرىدۇ.
تۇرپان ئويمانلىقىدىكى كارىزلارنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى بەش مىڭ كىلومېتردىن ئاشىدىكەن.
1950-يىللاردا بۇ يەردە مىڭدىن ئارتۇق كارىز سۇ بېرىپ تۇرغان بولسا، بۈگۈن ئۇلارنىڭ پەقەت ئىككى يۈزگە يېقىنى ئىشلەۋاتىدۇ.
بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، ماشىنا بىلەن سۇ تارتىدىغان چوڭقۇر قۇدۇقلارنىڭ كۆپىيىپ كېتىشى.
بۇ قۇدۇقلار يەر ئاستى سۈيىنى كارىزلار يېتەلمەيدىغان چوڭقۇرلۇققا چۈشۈرۈۋەتكەن.
سۇ قاتلىمى ئۆستەڭدىن تۆۋەنگە چۈشۈپ كەتكەندە، كارىز قۇرۇپ قالىدۇ ۋە ئاستا-ئاستا ئۆرۈلۈپ چۈشىدۇ.
ھازىر مۇتەخەسسىسلەر بىلەن يېزىدىكىلەر كونا كارىزلارنى رېمونت قىلىپ، يېڭى چوڭقۇر قۇدۇق كولاشنى چەكلەشكە تىرىشىۋاتىدۇ.