مەھمۇد كاشغەرى 11-ئەسىردە ياشىغان ئالىم بولۇپ، ئۇ قەشقەر يېنىدىكى ئوپالدا تۇغۇلغان دەپ قارىلىدۇ.
ئۇ ياش ۋاقتىدا قەشقەردە ئوقۇپ، ئەرەب ۋە پارس تىللىرىنى ياخشى ئۆگەنگەن.
كېيىن ئۇ ئۇزۇن يىللار تۈركىي قەبىلىلەر ئارىسىدا سەپەر قىلىپ، ئۇلارنىڭ تىلى، ئۆرپ-ئادىتى ۋە شېئىرلىرىنى خاتىرىلىگەن.
ئاخىرى ئۇ باغدادقا بېرىپ، 1072-يىلىدىن 1074-يىلىغىچە «تۈركىي تىللار دىۋانى» ناملىق مەشھۇر ئەسىرىنى يازغان.
بۇ كىتاب ئەرەب تىلىدا يېزىلغان، چۈنكى ئۇنىڭ مەقسىتى ئەرەبلەرنىڭ تۈركىي تىلنى ئۆگىنىشىگە ياردەم بېرىش ئىدى.
ئۇ دەۋردە باغدادتا تۈركىي تىلدا سۆزلەيدىغان كىشىلەر كۆپ بولغاچقا، بۇ تىلنى بىلىش ناھايىتى پايدىلىق ئىدى.
دىۋاندا يەتتە مىڭدىن ئارتۇق سۆز بار بولۇپ، ھەر بىر سۆزنىڭ مەنىسى ئەرەبچە چۈشەندۈرۈلگەن.
لېكىن ئۇ ئاددىي بىر لۇغەتلا ئەمەس.
مەھمۇد كاشغەرى سۆزلەرنىڭ قانداق ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن، يۈزلىگەن ماقال-تەمسىل ۋە شېئىر پارچىلىرىنى مىسال قىلىپ كەلتۈرگەن.
بۇلارنىڭ ئىچىدە باھار، تەبىئەت ۋە مېھماندوستلۇق ھەققىدىكى قوشاقلار، شۇنداقلا ياخشى ئەخلاق توغرىسىدىكى نەسىھەتلەر بار.
ئۇنىڭدىن باشقا، ئاپتور ئوخشاش بىر سۆزنىڭ ھەر خىل قەبىلىلەردە قانداق تەلەپپۇز قىلىنىدىغانلىقىنى ئەستايىدىل خاتىرىلىگەن.
مەسىلەن، ئۇ ئوغۇزلار بىلەن باشقا قەبىلىلەرنىڭ تىلىدىكى پەرقلەرنى بىرمۇ-بىر كۆرسىتىپ بەرگەن.
شۇڭا بۈگۈنكى تىلشۇناسلار ئۈچۈن دىۋان، 11-ئەسىردىكى تۈركىي تىللارنىڭ قانداق بولغانلىقىنى بىلىشتىكى ئەڭ مۇھىم مەنبە ھېسابلىنىدۇ.
كىتابتا يەنە مەھمۇد كاشغەرى ئۆزى سىزغان يۇمىلاق بىر دۇنيا خەرىتىسىمۇ بار، ئۇنىڭ مەركىزىدە بالاساغۇن شەھىرى تۇرىدۇ.
ئەگەر بۇ كىتاب يېزىلمىغان بولسا، بىز شۇ دەۋردىكى نۇرغۇن سۆز ۋە ماقاللارنى ھەرگىز بىلەلمەيتتۇق.