مەھمۇد كاشغەرىنىڭ دىۋانى يېزىلغاندىن كېيىن، ئۇزۇن ئەسىرلەر داۋامىدا ئۇنتۇلۇپ كەتكەن.
ئالىملار بۇ كىتابنىڭ نامىنى باشقا ئەسەرلەردە ئۇچرىتىپ تۇرسىمۇ، ئۇنىڭ ئۆزىنى ھېچكىم كۆرمىگەنىدى.
20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا كىتابنىڭ بىردىنبىر نۇسخىسى ئىستانبۇلدا تاسادىپىي تېپىلغان.
ئېيتىلىشىچە، بىر ئايال ئائىلىسىدىن قالغان كونا كىتابلارنى سېتىش ئۈچۈن كىتاب بازىرىغا ئېلىپ كەلگەن ئىكەن.
كونا كىتابلارغا ئامراق ۋە ئۇلارنى يىغىدىغان ئەلى ئەمىرى ئەپەندى ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن قول بىلەن يېزىلغان قېلىن بىر كىتابنى كۆرۈپ قالغان.
ئۇ كىتابنىڭ بەتلىرىنى ئۆرۈپ، ئۇنىڭ كىشىلەر يوقالغان دەپ ئويلىغان دىۋان ئىكەنلىكىنى بىلگەندە، ئۆز كۆزىگە ئىشەنمىگەن.
ئۇ كىتابنى دەرھال سېتىۋالغان.
كېيىن تەتقىقاتچىلار بۇ نۇسخىنىڭ 1266-يىلى، يەنى دىۋان يېزىلىپ ئىككى يۈز يىلغا يېقىن ۋاقىت ئۆتكەندە، كۆچۈرۈلگەنلىكىنى ئېنىقلىغان.
ئۇنداقتا، بۇ نۇسخا ئىستانبۇلغا قانداق كېلىپ قالغان؟
بۇ سوئالغا ھازىرغىچە ئېنىق جاۋاب يوق.
ئەلى ئەمىرى نۇسخىنى ئالىم كىلىسلى رىفئەتكە تاپشۇرۇپ، ئۇنى نەشىر قىلدۇرغان.
رىفئەت ئەپەندى 1915-يىلىدىن 1917-يىلىغىچە دىۋاننى ئۈچ توم قىلىپ نەشىر قىلغان.
شۇنىڭدىن كېيىن، دىۋان دۇنيادىكى تىلشۇناسلارنىڭ قولىغا يېتىپ، نۇرغۇن تىللارغا تەرجىمە قىلىنغان.
ئۇ 1939-يىلىدىن باشلاپ تۈركچىگە، 1980-يىللاردا بولسا ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان.
ئەسلى نۇسخا بولسا ھازىرمۇ ئەلى ئەمىرى ئۆزى قۇرغان ئىستانبۇلدىكى مىللەت كۇتۇپخانىسىدا ساقلىنىۋاتىدۇ.
ئەگەر ئەلى ئەمىرى ئۇ كۈنى كىتاب بازىرىغا بارمىغان بولسا، بۇ بىباھا ئەسەر بەلكىم مەڭگۈ يوقىلىپ كېتەتتى.
بىر ئادەمنىڭ كىتابقا بولغان مۇھەببىتى بەزىدە پۈتۈن بىر مەدەنىيەتنىڭ خاتىرىسىنى ساقلاپ قالالايدىكەن.