Yüzyıllardır dilden dile dolaşan Nasreddin Hoca fıkralarına bugün hâlâ gülüyorsak, bunun sırrı acaba nerede aranmalıdır?
Akla ilk gelen cevap, fıkraların olağanüstü kısalığıdır: Çoğu, birkaç cümlelik bir durumla açılır ve tek bir nükteyle kapanır.
Böylesine yoğun bir anlatımda fazladan bir sözcüğe bile yer yoktur; anlatıcı, dinleyiciyi beklentisiyle baş başa bırakır ve son cümlede beklentiyi tersine çevirir.
Örneğin, ödünç aldığı kazanı içine küçük bir tencere koyarak geri veren Hoca, kazanın doğurduğunu söyler; komşusu da bu kârlı habere itiraz etmez.
Gel gelelim, kazanı ikinci defa alıp bir daha getirmeyen Hoca kazanın öldüğünü söylediğinde, komşusu bu kez öfkeyle karşı çıkar.
Hoca'nın cevabı ise fıkranın bütün yükünü taşır: Kazanın doğurduğuna inanan, öldüğüne neden inanmasın?
Burada güldüğümüz şey, aslında komşunun açgözlülüğü, yani işine geleni hemen kabul edip gelmeyeni reddeden o tanıdık insan mantığıdır.
Hoca ise kimi fıkrada eşeğine ters binen bir saf, kimi fıkrada da tek cümleyle herkesi susturan bir bilgedir.
Çoğu zaman da bu ikisi arasındaki çizgi öylesine incedir ki saflığının bir maske mi yoksa gerçek mi olduğunu kestirmek imkânsızlaşır.
Kürk fıkrasında, eski giysileriyle gittiği bir davette kimsenin yüzüne bakmadığı Hoca, eve dönüp kürkünü giyince başköşeye buyur edilir.
Bunun üzerine kürkünün yenini çorbaya batırıp kürküne yemesini söyler; ne de olsa davet edilenin kendisi değil, kürkü olduğunu anlamıştır.
Fıkraların gücü de buradan gelir: Alay ettikleri şey belli bir kişi değil, hepimizin içinde saklı duran gösteriş merakı, açgözlülük ve ikiyüzlülüktür.
Belki de bu yüzden fıkralar, Balkanlar'dan Orta Asya'ya kadar pek çok dile çevrilmiş, her kültürde kendine yeni bir yurt bulmuştur.
Nitekim UNESCO'nun 1996'dan 1997'ye uzanan dönemi Uluslararası Nasreddin Hoca Yılı ilan etmesi, bu gülmecenin sınır tanımadığının resmî bir kabulüydü.
Hoca'ya hâlâ gülüyorsak, kendimize gülmeyi henüz unutmadığımız içindir belki.