Geleneksel Türk tiyatrosunun en müstesna figürlerinden biri olan meddah, tek kişilik dev bir kadroyu zihninin ve bedeninin sınırlarında barındıran eşsiz bir anlatıcıdır.
Yalnızca sesine, jestlerine ve mimiklerine güvenerek koca bir dünyayı dinleyicilerin gözleri önünde tecessüm ettirmek, bu kadim sanatın en belirgin ve hayranlık uyandırıcı özelliğidir.
Meddahın sahnesi genellikle kalabalık bir kahvehanenin köşesinde, herkesin onu rahatça görebileceği ve sesini duyabileceği yüksekçe bir iskemle veya ahşap bir peykeden ibarettir.
Seyirciler heyecanla yerlerini alıp da mekâna derin, beklenti dolu bir sessizlik çöktüğünde, anlatıcı ağır adımlarla sahnesine çıkar ve o büyülü atmosferi saniyeler içinde inşa etmeye başlar.
Bu mütevazı gösterinin en şaşırtıcı yönü, sanatçının elindeki o son derece basit aksesuarların onun hünerli parmaklarında sayısız nesneye dönüşebilme kapasitesidir.
Meddahın omuzuna attığı bir mendil veya makreme ile elinde sıkıca tuttuğu baston, asırların kültürel birikimini taşıyan bir temaşa sanatının yegâne fiziksel unsurlarıdır.
O sıradan kumaş parçası yeri geldiğinde utangaç bir genç kızın başörtüsüne, terleyen bir hamalın alnını sildiği beze veya yaşlı bir teyzenin şalına dönüşüverir.
Elindeki baston ise kahramanın sürdüğü atın kırbacı, gıcırdayan bir kapıyı çalan tokmak ya da yaşlı bir dedenin dayandığı asa olarak hikâyenin akışına yön verir.
Anlatıcı, hiçbir dekor veya kostüm değişikliğine ihtiyaç duymadan, yalnızca ses tonunu, vurgularını ve şivesini değiştirerek onlarca farklı karakteri aynı anda sahneye taşımayı başarır.
İstanbul'un çok kültürlü mahalle yaşantısından beslenen bu hikâyeler, şehrin farklı kesimlerinden gelen insanların gündelik çatışmalarını, sevinçlerini ve komik hallerini incelikle işler.
Kabadayıların, zengin tüccarların, saf aşıkların ve kurnaz esnafın aynı bedende hayat bulduğu bu anlar, izleyicinin hayal gücünü sürekli olarak uyanık tutmayı gerektirir.
Karakterler arasındaki inanılmaz derecede hızlı geçişler ve girift diyaloglar, sanatçının keskin gözlem yeteneğinin ve insan doğasını ne kadar derinlemesine analiz ettiğinin en açık göstergesidir.
Tuluat sanatının inceliklerine hâkim olan meddah, seyircinin tepkisini anlık olarak ölçer ve hikâyenin gidişatını bu görünmez etkileşime göre yeniden şekillendirerek anlatısını zenginleştirir.
İzleyiciden gelen ufak bir tebessüm, kıkırdama veya şaşkınlık nidası, sanatçının yepyeni bir nükte üretmesi için yeterli bir ilham kaynağına dönüşebilir.
Anlatılan her bir masal veya efsane, insanları güldürürken düşündürmeyi amaçlayan, insanlığın evrensel zaaflarını zarif bir mizah anlayışıyla eleştiren edebi bir metin dokusuna sahiptir.
Hikâyenin doruk noktasında meddah, bastonunu yere vurarak dikkati tamamen kendi üzerinde toplar ve seyirciyi soluksuz bırakacak bir merak anı yaratır.
Gösterinin sonunda ise mutlaka anlatılan olaylardan çıkarılması gereken bir kıssadan hisse sunulur ve seyircilerin evlerine yüzlerinde bir gülümsemeyle dönmeleri sağlanır.
Zamanın acımasız çarkları arasında pek çok geleneksel sanat unutulmaya yüz tutmuş veya tamamen kaybolmuş olsa da, meddahlık ruhu form değiştirerek yaşamaya devam etmektedir.
Günümüzün popüler sahne sanatlarından biri olarak kabul edilen modern stand- up komedisi, aslında bu köklü anlatı geleneğinin çağdaş bir yorumundan, güncel bir yansımasından başka bir şey değildir.
Tek bir kişinin sahnede dikilerek kalabalıkları kahkahaya boğması, kişisel anılarını veya toplumsal gözlemlerini mizahi bir dille aktarması meddahın tevarüs edilen kültürel mirasıdır.
Modern komedyenlerin elindeki mikrofon ile meddahın o meşhur bastonu arasında, insanları hikâyelerin birleştirici gücü etrafında toplamak açısından hiçbir anlamsal fark bulunmamaktadır.
Her iki sanat dalı da gücünü teknolojiden veya devasa prodüksiyonlardan değil, insanın insana anlattığı o yalın ama son derece etkili sözlerden, kelimelerin büyüsünden alır.
Komedyenin sahnedeki duruşu, seyirciyle kurduğu doğrudan göz teması ve beklenmedik anlarda yaptığı doğaçlama espriler, meddahın yüzyıllar önce kahvehanelerde sergilediği performansın modern bir kopyasıdır.
Bugün lüks tiyatro salonlarında veya devasa kalabalıkları ağırlayan gösteri merkezlerinde izlediğimiz tek kişilik performanslar, yüzlerce yıl önceki o mütevazı ahşap peykenin üzerinde filizlenmiştir.
Seyircinin kendi hayatından parçalar bulduğu, toplumsal tuhaflıkların cesurca dile getirildiği bu modern gösteriler, kökleri derine inen bir sözlü kültür ağacının yeni açmış dallarıdır.
Kahvehanelerin kalabalık ve loş atmosferinden modern sahnelerin parlak ışıklarına uzanan bu uzun yolculuk, sözlü kültürümüzün ne denli dayanıklı ve zamana uyum sağlayıcı olduğunu kanıtlar.
Sonuç itibarıyla meddah, yalnızca sararmış sayfalarda veya eski gravürlerde yaşayan nostaljik bir figür değil, güldürme eyleminin ve hikâye anlatıcılığının evrensel kodlarını çözen zamansız bir sanatçıdır.
Onun sadece bir mendil ve bir bastonla kurduğu o uçsuz bucaksız evren, bugün bile kelimelerin sihirli gücüne inanan ve hayal kurmayı seven herkesi derinden büyülemeye devam etmektedir.