Kadıköy'ün arka sokaklarından birinde, bir kasap ile bir çilingirin arasına sıkışmış daracık bir dükkânda, Halil Bey otuz yıldır eski kitap satıyordu.
Müşterilerinin çoğu, onun kitapların fiyatından çok kenarlarıyla ilgilendiğini bilmezdi.
Ona göre bir kitabın asıl değeri, matbaadan çıktığı gün değil, yıllar boyunca elden ele dolaşırken üzerinde biriken izlerde saklıydı.
Bir kitap eline geçtiğinde önce sayfaları yavaşça çevirir, bir önceki sahibinin kurşunkalemle düştüğü notları, altını çizdiği satırları, hatta sayfa arasında unuttuğu tramvay biletlerini arardı.
Bulduklarını, tezgâhın altında sakladığı kalın, kahverengi bir deftere özenle kopyalardı; bu deftere kendi kendine “kenar defteri” derdi.
Defterde yüzlerce yabancının sesi birbirine karışıyordu: bir öğrencinin sınav öncesi telaşı, bir emeklinin hesapları, bir okurun yazara ettiği öfkeli itirazlar.
Bazı notlar o kadar kişiseldi ki Halil Bey onları kopyalarken, sanki birinin günlüğünü izinsiz okuyormuş gibi bir an duraksardı.
Ama geçen sonbahar, Moda'da boşaltılan eski bir evden aldığı iki koli kitap, bu sessiz koleksiyonu beklenmedik bir yöne çevirdi.
Kolilerden çıkan bir atlasın, bir yemek kitabının, eski bir demiryolu tarifesinin ve ince bir şiir kitabının kenarlarında aynı el yazısı vardı: küçük, sağa yatık ve son derece düzenli.
Notların altında her seferinde yalnızca tek bir harf duruyordu: “N.”
Atlasta, Erzurum ile Kars arasındaki ince çizginin yanına “Mart 1974 — kar yüzünden üç gün Sarıkamış'ta bekledik, çayı bitirdik ama sohbeti bitiremedik” yazılmıştı.
Yemek kitabındaki bir sayfada, ayva tatlısı tarifinin karşısına, aynı titiz harflerle “Tarçın değil, karanfil; kitap yanılıyor” notu düşülmüştü.
Tarifedeyse saatlerin yanına küçük hesaplar yapılmış, bazı istasyonların adları yuvarlak içine alınmıştı.
Hepsi aynı kişinin elinden çıkmıştı ve bu kişi, anlaşılan, okuduğu her şeyle tartışmadan duramayan biriydi.
Halil Bey ilk haftalarda bunları sıradan bir merakla okudu; sonra kendini, akşamları dükkânı kapattıktan sonra da bu gizemli okuru düşünürken buldu.
Bu kişi kimdi, neden bu kadar çok yolculuk etmişti, kiminle o üç günü Sarıkamış'ta kar altında geçirmişti?
Defterine artık yalnızca notları değil, onlardan çıkardığı tahminleri de yazmaya başladı.
Akşamları eve dönerken vapurda defteri açıyor, notları tarihlerine göre sıralayarak dağınık bir hayatın haritasını çıkarmaya çalışıyordu.
Atlastaki dikkatli ölçüler ve tarifedeki hesaplar, onu notların sahibinin bir coğrafya öğretmeni olduğuna inandırdı.
Kafasında, Anadolu'nun küçük kasabalarına tayin edilen, öğrencilerine haritaları sevdirmeye çalışan, yaz tatillerini trenlerde geçiren yalnız bir öğretmen canlandı.
Şiir kitabının kenarındaki tek bir not ise bu resmi biraz bulandırıyordu: “Bu dizeyi ilk kez bir vagonun penceresinde, yüksek sesle okuduk.”
Demek ki bu yolculukların hiçbiri yalnız yapılmamıştı; her istasyonda, her kar fırtınasında yanında başkaları da vardı.
Halil Bey, yabancı birinin hayatını böyle parça parça birleştirmenin biraz da yakışıksız olduğunu düşünmüyor değildi.
Ama kendini, kitapların zaten dolaşmak için yazıldığını, okurların da onlara eşlik eden yol arkadaşları olduğunu söyleyerek avutuyordu.
Kış ortasında, yağmurlu bir salı öğleden sonrası, dükkânın kapısındaki çan hafifçe çaldı.
Halil Bey başını kitaptan kaldırmadan, her zamanki gibi “Buyurun,” dedi.
İçeri giren, gri saçlarını sıkıca toplamış, yağmurluğunun cebinden katlanmış bir kâğıt çıkaran ufak tefek bir kadındı.
“Kusura bakmayın,” dedi, “geçen yıl evimizi boşaltırken yanlışlıkla bir atlası da satmışım; Kadıköy'deki sahaflardan birine gittiğini söylediler.”
Halil Bey bir an konuşamadı; sonra hiçbir şey söylemeden rafa uzandı ve mavi ciltli atlası tezgâhın üstüne koydu.
Kadın atlasın kapağını okşar gibi elledi, sonra sayfaları, aradığı yeri ezbere biliyormuş gibi hızla çevirdi.
Sarıkamış sayfasını açınca güldü: “Nermin,” dedi elini uzatarak, “kırk yıl haritacılık yaptım; demiryolu hatlarını ölçmek benim işimdi.”
Demek öğretmen değil, haritacıydı; Halil Bey'in aylardır kurduğu hikâye, tek bir cümleyle yerinden oynamıştı.
Yine de bu düzeltme onu üzmedi; aksine, hikâyenin gerçeğiyle karşılaşmak, uydurduğu her şeyden daha heyecan vericiydi.
Utana sıkıla defterini gösterdiğinde, Nermin Hanım sayfaları uzun uzun okudu ve tahminlerinin çoğunu doğru, birkaçını da kendi hayatından daha güzel buldu.
Sarıkamış'taki üç günün, yol işçileriyle birlikte bir istasyon binasında geçtiğini, çaylarının gerçekten bittiğini anlattı.
O kış, ölçüm ekibi kar yüzünden ilerleyemeyince istasyon şefi onlara sobanın başında, eski bir radyodan türküler dinletmişti.
Ayva tatlısı konusunda ise geri adım atmadı: “Karanfil,” dedi kesin bir sesle, “kitap hâlâ yanılıyor.”
İkisi de güldü; dükkânın buğulu camlarının ardında yağmur hâlâ yağıyordu.
Halil Bey atlası ona hediye etmek istedi, ama Nermin Hanım kabul etmeden önce çantasından bir kalem çıkardı ve kenar defterinin son sayfasına bir şeyler yazdı.
Kadın gittikten sonra Halil Bey defteri açtığında o tanıdık, sağa yatık harfleri gördü: “Hikâyemi benden önce okuyan kişiye, teşekkürlerimle. N.”
Halil Bey o satırı uzun süre okudu; ilk kez bir not, bir kitabın değil, kendi hayatının kenarına yazılmıştı.
O akşam dükkânı kapatırken, kitapların kenarlarının aslında birer kapı olduğunu düşündü: biri yazar, öteki okur, ve bazen, çok nadiren, iki yabancı aynı sayfanın iki yanında karşılaşır.