Bugün Anadolu'nun bozkırlarında yolculuk eden biri, ıssız bir ovanın ortasında birden yükselen, kale görünümlü taş yapılara rastladığında şaşırmadan edemez.
Bunlar, on ikinci ve on üçüncü yüzyıllarda Anadolu Selçukluları tarafından ticaret yolları boyunca inşa edilen kervansaraylardır.
Doğuda İran'a, güneyde Akdeniz limanlarına, kuzeyde Karadeniz kıyılarına uzanan bu yollar, İpek Yolu adıyla bilinen geniş ağın bir parçasıydı.
Kervansaraylar, develerle ağır yük taşıyan kervanların bir günde alabileceği yol gözetilerek genellikle otuz ila kırk kilometre arayla kurulmuştu.
Kalın taş duvarları, kule biçimli payandaları ve dar pencereleriyle bu yapılar, yolcularını hem soğuktan hem eşkıyadan korumak üzere birer kale gibi tasarlanmıştı.
Duvarlardaki sadeliğe karşın, yapının tek girişi olan taç kapı, geometrik desenler ve bitkisel motiflerle işlenmiş taş oymalarıyla göz kamaştırırdı.
Bu kapıdan girilince, etrafı revaklarla ve odalarla çevrili geniş bir avluya ulaşılırdı; yaz aylarında yolcular bu odalarda kalır, yükler avluda boşaltılırdı.
Avlunun ardındaki, kalın sütunlarla taşınan kapalı salon ise kışın hem insanlara hem hayvanlara sığınak olurdu.
Büyük kervansaraylarda ahırların yanı sıra hamam, nalbant ve hasta yolcular için bir hekim de bulunurdu.
En şaşırtıcısı da yolcuların, zengin tüccar ya da yoksul gezgin olmalarına bakılmaksızın, burada üç gün boyunca parasız ağırlanmasıydı.
Yemekleri, hayvanlarının yemi, hatta yıpranan ayakkabılarının tamiri bile, kervansarayı ayakta tutan vakfın gelirleriyle karşılanırdı.
Bir sultanın ya da varlıklı bir devlet adamının kurduğu bu vakıflar, dükkân ve tarla gibi mülklerin gelirini bu işe ayırırdı.
Bunların en ünlülerinden biri, 1229'da Sultan Alaeddin Keykubad döneminde Aksaray yakınlarında yaptırılan Sultanhanı'dır.
Dört bin metrekareyi aşan alanıyla Anadolu'daki Selçuklu hanlarının en büyükleri arasında yer alan bu yapı, ziyaretçilerini hâlâ o heybetli taç kapısıyla karşılar.
Taşın sabırla işlendiği bu kapılar, yalnızca bir mimari zevki değil, ticareti güvence altına almayı kendine görev bilen bir devlet anlayışını da anlatır.