Bir romanda, şehirdeki bütün saatleri aynı zamana ayarlamak için bir enstitü kurulduğunu ve saati geri kalan herkese para cezası kesildiğini düşünün.
Bu tuhaf fikir, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın en çok bilinen romanı Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nün merkezinde yer alır.
Roman ilk bakışta bir şaka gibi görünür, ama sayfalar ilerledikçe gülümsememiz yerini düşünceli bir sessizliğe bırakır.
Yirminci yüzyıl Türk edebiyatının en önemli romancı, şair ve denemecilerinden biri olan Tanpınar, aslında bütün hayatı boyunca aynı soru üzerinde düşündü: zaman insanı, toplumu ve şehirleri nasıl değiştirir?
Tanpınar 1901'de İstanbul'da doğdu, ama çocukluğu tek bir şehirde geçmedi.
Kadı olan babasının görevleri nedeniyle aile, Sinop'tan Kerkük'e, Siirt'ten Antalya'ya kadar pek çok şehirde yaşadı.
Belki de mekânlara ve hatıralara duyduğu derin ilgi, bu sürekli yer değiştirmelerden kalan bir mirastı.
Çocukken gördüğü bir han avlusu, bir kale duvarı ya da bir nehir kıyısı, yıllar sonra yazdığı sayfalarda yeniden canlanacaktı.
İstanbul'a dönüp Darülfünun'da edebiyat okurken, hocası şair Yahya Kemal'in etkisinde kaldı.
Yahya Kemal'in şiirindeki geçmiş duygusu ve dilin musikisi, genç öğrencinin ufkunu derinden etkiledi.
Mezun olduktan sonra uzun yıllar Erzurum, Konya ve Ankara'da öğretmenlik yaptı; 1939'da ise İstanbul Üniversitesinde Yeni Türk Edebiyatı kürsüsüne getirildi.
1949'da yayımladığı büyük edebiyat tarihi, on dokuzuncu yüzyıl Türk edebiyatını anlamak isteyenler için bugün de temel kaynaklardan biridir.
Öğretmenlik yılları onu yalnızca kitaplarla değil, Anadolu'nun eski şehirleriyle de yüz yüze getirdi.
Erzurum'un sert kışları, Konya'nın geniş ovası ve Ankara'nın yeni kurulan sokakları, onun gözünde birer tarih dersi gibiydi.
Bu karşılaşmaların en güzel meyvesi, 1946'da yayımlanan Beş Şehir adlı deneme kitabıdır.
Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul'u anlatan bu kitap, sıradan bir gezi rehberi değildir.
Tanpınar her şehirde, taşların, çeşmelerin ve sokak adlarının içinde saklı duran geçmişi arar ve o geçmişin bugüne nasıl sızdığını gösterir.
Örneğin Bursa'yı anlatırken, şehrin yeşilini ve sularını, geçmiş yüzyılların sabrı ve zevkiyle birlikte düşünür.
Ona göre bir şehir, ancak geçmişiyle bağını koparmadan değişebildiği sürece yaşayan bir şehirdir.
Tanpınar'ın sık sık başvurduğu “değişme içinde devam” düşüncesi de tam olarak bunu anlatır: ne geçmişte donup kalmak ne de onu bütünüyle silmek.
Bu yaklaşım, onu hem geçmişi körü körüne yücelten gelenekçilerden hem de geçmişi bir yük olarak gören yenilikçilerden ayırır.
1949'da yayımlanan Huzur adlı romanında ise İstanbul'un semtlerini, müziğini ve renklerini neredeyse bir resim gibi anlatmıştı.
Değişme ile süreklilik arasındaki bu gerilim, en ünlü romanında bambaşka bir tonla, kahkahalarla karşımıza çıkar.
Saatleri Ayarlama Enstitüsü önce 1954'te bir gazetede tefrika edildi, kitap olarak ise 1961'de yayımlandı.
Tefrika, bir romanın gazetede her gün ya da her hafta bölüm bölüm yayımlanması demekti ve o yıllarda yaygın bir yöntemdi.
Romanın anlatıcısı Hayri İrdal, hayatta pek bir şey başaramamış, saatlere tutkun, sıradan bir adamdır.
Hayatı, kurnaz ve enerjik Halit Ayarcı'yla tanıştığında birdenbire değişir.
Halit Ayarcı'nın en büyük yeteneği, en boş fikirleri bile parlak ve vazgeçilmez gösterebilmesidir.
Halit Ayarcı, Hayri'nin saatlere olan merakını büyük bir projeye dönüştürür: şehrin bütün saatlerini denetleyecek devasa bir kurum.
Enstitü kısa sürede yüzlerce çalışanı, sayısız toplantısı, raporları ve törenleriyle büyür, ama ortada gerçekten yapılan pek bir iş yoktur.
Saatlerini ayarlamayan vatandaşlar için ceza kesen ekipler, kurumun ciddiyetini artırmak yerine bütün düzeni gülünç bir oyuna çevirir.
Okur bir yandan bu bürokrasi gösterisine güler, öte yandan gülüşünün içinde rahatsız edici bir soru belirir.
Bir toplum, saatlerini ayarlayarak gerçekten zamanı yakalayabilir mi?
Tanpınar burada değişimin kendisiyle değil, değişimin yalnızca dış görünüşünü taklit eden, içi boş bir modernleşme anlayışıyla alay eder.
Çünkü ona göre gerçek değişim, bir binanın cephesini boyamakla değil, insanların düşünme ve yaşama biçimiyle ilgilidir.
Romanın gücü, hiçbir karakteri tamamen kötü göstermemesinden ve okuru kolay cevaplarla rahatlatmamasından gelir.
Tanpınar hayattayken görece az okundu; asıl değeri, 1962'deki ölümünden sonra, özellikle de son kırk yılda yeniden keşfedildi.
Bugün romanları pek çok dile çevrilmiştir; Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nün 2013'te yayımlanan İngilizce çevirisi, onu dünya okurlarıyla yeniden buluşturdu.
Edebiyat eleştirmenleri onu bugün, Doğu ile Batı arasında sıkışmış bir toplumun en derin tanıklarından biri olarak görüyor.
Tanpınar'ın şiirleri ise sayıca azdır; yaşamı boyunca yalnızca tek bir şiir kitabı yayımladı.
En çok bilinen dizelerinden biri, onun zamanla ilişkisini neredeyse bir formül gibi özetler: “Ne içindeyim zamanın, ne de büsbütün dışında.”
Bu iki dize, hem geçmişle bugün arasında asılı kalan bir şairin, hem de hızla değişen bir ülkenin ruh hâlini anlatır gibidir.
Şair, zamanın dışına çıkmak istemez; ama onun akışına da bütünüyle teslim olmaz.
Tanpınar'ın sorusu bugün hâlâ güncel, çünkü her kuşak değişimin hızıyla ve kaybolan şeylerin ağırlığıyla yeniden yüzleşmek zorunda kalıyor.
Onun cevabı ise ne geçmişe sığınmak ne de onu reddetmekti; geçmişi anlayarak yeni bir zaman kurmayı öneriyordu.
Belki de bu yüzden Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nü bitirdiğimizde, kendi saatimize de biraz şüpheyle bakmaya başlarız.