روزگاری در دربار باشکوه پادشاه ایران، فرستاده‌ای از سرزمین هند با هدایای بسیار و پیامی مهم به حضور پادشاه رسید.
در میان هدایای گران‌بها، تخته‌ای زیبا از جنس چوب آبنوس و عاج فیل قرار داشت که مهره‌هایی تراشیده بر روی آن چیده شده بودند.
فرستاده هندی رو به پادشاه کرد و گفت که پادشاه هند این بازی را به عنوان یک آزمون بزرگ برای دانشمندان ایرانی فرستاده است.
پیام پادشاه هند این بود که اگر خردمندان ایرانی بتوانند روش این بازی را کشف کنند، پادشاهی هند همچنان مطیع و فرمانبردار باقی خواهد ماند.
اما اگر هیچ‌کس در دربار ایران نتواند راز این مهره‌های خاموش را بگشاید، نشان‌دهنده برتری علمی هندی‌ها خواهد بود و ایران باید به هند هدایای سالانه بپردازد.
پادشاه ایران که از این ادعا اندکی آزرده شده بود، بلافاصله تمام دانشمندان و فیلسوفان نامدار کشور را به تالار بزرگ کاخ دعوت کرد.
او از آن‌ها خواست تا با دقت تمام روی این صفحه مرموز تمرکز کنند و قواعد پنهان آن را در سریع‌ترین زمان ممکن بیابند.
روزها از پی هم گذشتند و دانشمندان بزرگ با چهره‌هایی متفکر دور این صفحه جمع می‌شدند و درباره ترکیب مهره‌ها با یکدیگر بحث می‌کردند.
آن‌ها هر نظریه‌ای را امتحان می‌کردند، اما هیچ‌کدام نمی‌توانستند منطق دقیق و هدف نهایی این نبرد چوبی را به درستی توضیح دهند.
پادشاه کم‌کم ناامید می‌شد و چهره‌اش از اندوه شکست علمی در برابر رقیب دیرینه به شدت تاریک و غمگین به نظر می‌رسید.
در این هنگام، بزرگمهر که وزیر خردمند و دانشمند برجسته دربار بود، با اطمینان کامل قدم به پیش گذاشت و از پادشاه مهلت خواست.
او درخواست کرد که یک روز و یک شب کامل در اتاقی تنها بماند تا بتواند بدون هیچ مزاحمتی روی این معمای پیچیده تمرکز کند.
بزرگمهر در خلوت خود به دقت به شکل مهره‌ها نگاه کرد و متوجه شد که آن‌ها نمادی از یک ارتش کامل و منظم هستند.
او با بررسی جایگاه هر مهره نتیجه گرفت که مهره اصلی همان پادشاه است و بقیه نیروها وظیفه دارند از او محافظت کنند.
وزیر هوشمند ایرانی فهمید که پیاده‌نظام در خط مقدم قرار دارد و اسب‌ها و فیل‌ها با حرکات خاص خود از گوشه‌ها حمله می‌کنند.
صبح روز بعد، بزرگمهر با لبخندی از رضایت به تالار بازگشت و در حضور فرستاده هندی تمام قوانین بازی شطرنج را به روشنی شرح داد.
او حتی با فرستاده هندی یک دست شطرنج بازی کرد و با استفاده از هوش سرشار خود توانست او را به راحتی شکست دهد.
حاضران در تالار غرق در شادی شدند و فرستاده هندی با حیرت فراوان به هوش و ذکاوت بی‌نظیر این وزیر ایرانی آفرین گفت.
اما بزرگمهر معتقد بود که تنها پاسخ دادن به معمای هندی‌ها کافی نیست و ایرانیان نیز باید آزمونی متقابل برای آن‌ها طراحی کنند.
او تصمیم گرفت بازی جدیدی بسازد که نه تنها نیازمند تفکر و تدبیر باشد، بلکه نقش شانس و گردش روزگار را نیز نشان دهد.
بزرگمهر تخته‌ای جدید طراحی کرد و نام آن را نرد گذاشت که در آن حرکت مهره‌ها به چرخش تاس‌ها و گردش ستارگان بستگی داشت.
در این بازی جدید، انسان باید با استفاده از عقل و منطق خود بهترین تصمیم را بر اساس شرایطی که تاس‌ها تعیین می‌کنند بگیرد.
او تخته نرد را به همراه نامه‌ای محترمانه به هند فرستاد و از دانشمندان آن سرزمین خواست تا قوانین این بازی تازه را کشف کنند.
پادشاه هند با دیدن این تخته زیبا و مهره‌های سفید و سیاه آن بسیار خوشحال شد و دانشمندان خود را برای حل معما جمع کرد.
خردمندان هندی روزهای طولانی به این تخته خیره شدند و تلاش کردند تا رابطه میان تاس‌ها و حرکت مهره‌ها را به گونه‌ای منطقی تفسیر کنند.
اما هرچه بیشتر تلاش می‌کردند، کمتر به نتیجه می‌رسیدند و نمی‌توانستند ترکیب پیچیده جبر و اختیار را در این بازی به درستی درک کنند.
در نهایت، پادشاه هند متوجه شد که دانشمندانش از حل این معمای ایرانی ناتوان هستند و به شکست علمی خود در برابر ایران اعتراف کرد.
او هدایای فراوانی به همراه نامه‌ای پر از ستایش برای پادشاه ایران فرستاد و هوش سرشار بزرگمهر را به عنوان یک نابغه بزرگ تحسین کرد.
از آن روز به بعد، بازی شطرنج و تخته نرد به عنوان نمادهایی از تقابل اندیشه و سرنوشت در سراسر جهان باستان شهرت یافتند.
این دو بازی زیبا نشان دادند که چگونه خرد انسانی می‌تواند از مرزهای جغرافیایی عبور کند و ملت‌ها را از طریق تفکر به یکدیگر پیوند دهد.