در شهر کوچک ابرکوه، در حاشیه کویر مرکزی ایران، درختی ایستاده است که به گفته بسیاری از کارشناسان، از کهن‌ترین موجودات زنده جهان است.
این درخت سروی است با بلندی حدود بیست و پنج متر و تنه‌ای چنان پهن که چند نفر باید دست در دست هم بدهند تا دور آن را بگیرند.
مردم ابرکوه آن را با افتخار«سرو کهن» می‌نامند و این درخت در فهرست میراث طبیعی ملی ایران ثبت شده است.
اما این درخت چند سال دارد؟
برآوردها از حدود چهار هزار سال تا بیش از چهار هزار و پانصد سال است، و همین فاصله بزرگ نشان می‌دهد که پاسخ این پرسش چندان ساده نیست.
ساده‌ترین راه برای دانستن سن یک درخت، شمردن حلقه‌های تنه آن است.
در سرزمین‌هایی که فصل‌ها با هم فرق دارند، درخت هر سال یک حلقه تازه به چوبش اضافه می‌کند: در بهار چوبی روشن و نرم، و در پایان تابستان چوبی تیره‌تر و سخت‌تر.
دانشمندان برای شمردن این حلقه‌ها لازم نیست درخت را ببرند.
آن‌ها با مته‌ای باریک که درونش خالی است، نمونه‌ای به باریکی یک مداد از تنه بیرون می‌کشند و حلقه‌ها را با ذره‌بین می‌شمارند؛ سوراخ کوچکی که می‌ماند، معمولاً پس از مدتی بسته می‌شود.
با همین روش بود که سن یک کاج کهن در کوه‌های کالیفرنیا حدود چهار هزار و هشتصد سال برآورد شد.
اما سرو ابرکوه کار را دشوار می‌کند.
درون تنه بسیاری از درختان بسیار کهن، با گذشت قرن‌ها، پوسیده و خالی می‌شود، و با از بین رفتن چوب‌های میانی، کهن‌ترین حلقه‌ها هم برای همیشه از دست می‌روند.
علاوه بر این، در اقلیم خشک، درخت در سال‌هایی که باران بسیار کم است، گاه هیچ حلقه‌ای نمی‌سازد، و در سال‌هایی که باران دو بار می‌آید، ممکن است دو حلقه بسازد.
به همین دلیل، پژوهشگران گاه از روش‌های دیگری کمک می‌گیرند.
یکی از این روش‌ها روش کربن ۱۴ است: چوب، مانند هر بافت زنده دیگری، هنگام ساخته شدن مقدار کمی کربن ۱۴ در خود جای می‌دهد که با سرعتی ثابت و معلوم از میان می‌رود.
با اندازه گرفتن مقدار آن در کهن‌ترین چوبی که در تنه مانده است، می‌توان کمترین سن ممکن درخت را برآورد کرد.
اما این عدد تنها حد پایین را نشان می‌دهد، چون چوب‌های قدیمی‌تر پوسیده و از میان رفته‌اند.
روش دیگر، برآورد سن از روی دور تنه و سرعت رشد درختان مشابه است، روشی که آسان است اما خطای بزرگی دارد، زیرا سرعت رشد یک درخت در طول هزاران سال یکسان نمی‌ماند.
پس وقتی می‌شنویم که سرو ابرکوه«چهار هزار ساله» است، باید بدانیم که این عدد بیشتر یک برآورد سنجیده است تا اندازه‌ای دقیق.
پرسش جالب‌تر شاید این باشد که چرا سرو می‌تواند این‌قدر عمر کند.
بخشی از پاسخ در چوب آن است.
چوب سرو پر از رزین و مواد خوش‌بو است که قارچ‌ها و حشره‌ها را دور نگه می‌دارد؛ به همین دلیل، در گذشته از این چوب برای ساختن درهای سنگین و صندوق‌هایی استفاده می‌کردند که قرار بود قرن‌ها بمانند.
بخش دیگر پاسخ، شاید برخلاف انتظار، در سختی زندگی آن است.
درختانی که در خاک فقیر و هوای خشک رشد می‌کنند، آهسته بزرگ می‌شوند، اما چوبشان فشرده‌تر و محکم‌تر است؛ پژوهش‌ها نشان داده‌اند که بسیاری از کهن‌ترین درختان جهان نه در جنگل‌های بارانی، بلکه در کوه‌ها و بیابان‌های خشک زندگی می‌کنند.
ریشه‌های عمیق سرو هم به آن کمک می‌کنند تا از آب‌های زیرزمینی استفاده کند و سال‌های خشک را از سر بگذراند.
و سرانجام، درختان کهنسال اغلب یاد گرفته‌اند که با آسیب کنار بیایند: اگر بخشی از تنه یا شاخه‌ها بمیرد، بخش‌های دیگر به زندگی ادامه می‌دهند.
با این همه، سرو ابرکوه امروز با خطرهایی روبرو است که در چهار هزار سال گذشته کمتر دیده است.
کارشناسان هشدار داده‌اند که پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی در استان یزد، ساختمان‌های تازه اطراف و رفت و آمد مسافران همه ممکن است بر این درخت فشار بیاورند.
برای حفاظت از آن، دور درخت نرده کشیده‌اند و مسافران نمی‌توانند به تنه آن نزدیک شوند.
سرو در فرهنگ ایرانی همیشه نماد استواری و آزادی بوده است؛ در شعر فارسی، سرو«آزاد» خوانده می‌شود، چون در همه فصل‌ها سبز است و سر خم نمی‌کند.
شاید هیچ چیز این نماد را بهتر از درختی نشان ندهد که هزاران سال بی‌حرکت در کنار کویر ایستاده و آمدن و رفتن شهرها و مردمان را دیده است.
حفظ آن تنها نگه داشتن یک درخت نیست، بلکه نگه داشتن رشته‌ای است که ما را به گذشته‌ای بسیار دور پیوند می‌دهد.