شاید عجیب به نظر برسد که پدر داستان کوتاه نوین فارسی بیشتر عمر طولانی‌اش را نه در ایران، بلکه در ژنو گذراند.
محمدعلی جمال‌زاده، که حدود سال ۱۲۷۰ خورشیدی در اصفهان به دنیا آمد، هنوز نوجوان بود که ایران را ترک کرد و جز چند سفر کوتاه، دیگر هرگز برای زندگی به ایران نیامد.
با این همه، همین مرد دور از وطن بود که زبان کوچه و بازار ایران را به ادبیات فارسی آورد.
جمال‌زاده نخست در بیروت و سپس در فرانسه درس خواند و در رشته حقوق تحصیل کرد.
در سال‌های جنگ جهانی اول به برلین رفت و به گروهی از ایرانیان پیوست که در آنجا مجله‌ای فارسی به نام«کاوه» منتشر می‌کردند.
در همین شهر بود که در سال ۱۳۰۰ خورشیدی کتاب کوچکی با نام«یکی بود یکی نبود» از او منتشر شد.
این کتاب شش داستان کوتاه داشت و با دیباچه‌ای آغاز می‌شد که امروز بسیاری آن را بیانیه نثر نوین فارسی می‌دانند.
جمال‌زاده در این دیباچه می‌پرسید چرا نویسندگان ایرانی به زبانی می‌نویسند که مردم عادی آن را نمی‌فهمند.
نثر رسمی آن روزگار پر از واژه‌های دشوار عربی، جمله‌های بلند و آرایه‌های پیچیده بود، چنان که گاه معنی زیر بار کلمات گم می‌شد.
به باور او، داستان آیینه زندگی یک ملت است، و نویسنده‌ای که می‌خواهد مردمش را به هم بشناساند، باید به زبان خود آن‌ها سخن بگوید: با مثل‌ها، شوخی‌ها و تعبیرهای روزمره‌شان.
این سخن امروز ساده به نظر می‌رسد، اما در آن زمان پیشنهادی انقلابی بود.
انتشار کتاب در ایران بی‌سروصدا نبود: برخی آن را ستودند و برخی دیگر نویسنده را متهم کردند که زبان ادبی را تا زبان کوچه پایین آورده است.
نخستین داستان کتاب، «فارسی شکر است»، این اندیشه را به شیرین‌ترین شکل نشان می‌دهد.
راوی داستان، جوانی ایرانی، پس از سال‌ها زندگی در اروپا به بندر انزلی برمی‌گردد و مأموران، بی هیچ توضیحی، او را در اتاقی تاریک زندانی می‌کنند.
در آنجا با سه نفر دیگر زندانی است: جوانی فرنگی‌مآب که فارسی را با واژه‌های فرانسوی می‌آمیزد، مردی اهل کتاب که فارسی‌اش چنان پر از عربی است که کسی چیزی از آن نمی‌فهمد، و رمضان، جوانی ساده و ترسیده از مردم کوچه.
رمضان به هر دو نفر رو می‌کند، اما از سخنان هیچ‌کدام چیزی نمی‌فهمد و هر بار بیشتر می‌ترسد.
سرانجام راوی با او به فارسی ساده و روزمره حرف می‌زند و رمضان، که انگار پس از مدتی طولانی صدای آشنایی شنیده است، نفس راحتی می‌کشد.
پیام داستان روشن است: فارسی شکر است، به شرط آنکه آن را زیر واژه‌های بیگانه دفن نکنیم.
جمال‌زاده در داستان‌هایش از مثل‌ها و تعبیرهایی مانند«کاسه‌ای زیر نیم‌کاسه است» بهره می‌برد و همین کار به نثرش رنگ و بویی آشنا می‌داد.
عنوان آن نخستین داستان هنوز هم در فارسی مانند جمله‌ای آشنا به کار می‌رود.
جمال‌زاده از سال ۱۳۱۰ خورشیدی در ژنو ساکن شد و سال‌ها کارمند سازمان بین‌المللی کار بود.
در کنار کارش، نوشتن را رها نکرد و ده‌ها کتاب، داستان، خاطره و ترجمه از او به جا ماند.
در«سر و ته یک کرباس» دوران کودکی‌اش را در اصفهان با طنزی گرم روایت کرد.
همچنین سال‌ها واژه‌ها و تعبیرهای عامیانه فارسی را گرد آورد و فرهنگی از آن‌ها فراهم کرد، گویی می‌خواست زبانی را که از آن دور بود، در دفترهایش نگه دارد.
اما همین دوری، هم نقطه قوت او بود و هم نقطه ضعفش.
برخی منتقدان گفته‌اند که زبان او در داستان‌های بعدی، زبان ایران جوانی‌اش بود، نه ایرانی که در این میان تغییر کرده بود.
تهرانی که او در ذهن داشت، کوچه‌هایی خاکی و قهوه‌خانه‌هایی شلوغ داشت، اما تهران واقعی سال‌ها بود که خیابان‌های آسفالت و ماشین و رادیو پیدا کرده بود.
به بیان دیگر، جمال‌زاده زبان مردم را از نزدیک شنیده بود، اما سال‌ها از دور آن را به یاد می‌آورد.
با این همه، اهمیت او را نمی‌توان انکار کرد.
نویسندگان نسل بعد، از صادق هدایت تا صادق چوبک، راهی را که او گشوده بود، ادامه دادند و داستان کوتاه را به یکی از زنده‌ترین شکل‌های ادبیات فارسی تبدیل کردند.
جمال‌زاده در سال ۱۳۷۶ خورشیدی، در بیش از صد سالگی، در ژنو درگذشت.
او بیش از هشتاد سال دور از وطن زیست، اما شاید هیچ نویسنده‌ای به اندازه او به ایرانیان یادآوری نکرده باشد که زبان خودشان، همان زبانی که در خانه و بازار به کار می‌برند، لایق ادبیات است.
عنوان نخستین کتابش، «یکی بود یکی نبود»، همان جمله‌ای است که مادربزرگ‌های ایرانی قصه‌هایشان را با آن آغاز می‌کنند؛ و شاید این بهترین خلاصه کار او باشد: ادبیات بزرگ می‌تواند با ساده‌ترین کلمات آغاز شود.