里海鲟鱼

در آب‌های دریای خزر ماهی‌ای زندگی می‌کند که نسلش به روزگار دایناسورها می‌رسد.

دانشمندان می‌گویند خانواده این ماهی بیش از دویست میلیون سال پیش پدید آمده و شکل بدنش در این مدت طولانی تغییر چندانی نکرده است؛ به همین دلیل آن را«فسیل زنده» می‌نامند.

نام این ماهی تاس‌ماهی است، اما بیشتر مردم آن را با نام ماهی خاویاری می‌شناسند.

ماهی خاویاری به جای فلس، ردیف‌هایی از صفحه‌های استخوانی سخت روی پوستش دارد.

سرش کشیده است و زیر آن چند سبیل حساس دارد که مانند انگشت کار می‌کنند و به ماهی کمک می‌کنند غذایش را در کف دریا پیدا کند.

در دریای خزر چند گونه از این ماهی زندگی می‌کند که بزرگ‌ترینشان فیل‌ماهی است.

فیل‌ماهی می‌تواند بیش از صد سال عمر کند و وزنش گاه به بیش از یک تن می‌رسد.

زندگی ماهی خاویاری آهسته و پر از صبر است.

ماده‌های برخی گونه‌ها تا پانزده یا حتی بیست سالگی تخم نمی‌گذارند و پس از آن هم هر سال این کار را نمی‌کنند، بلکه هر چند سال یک بار.

وقتی زمان تخم گذاشتن می‌رسد، ماهی‌ها از دریا به رودخانه‌هایی مانند ولگا، اورال و سفیدرود کوچ می‌کنند و گاه صدها کیلومتر خلاف جریان آب شنا می‌کنند.

آن‌ها تخم‌هایشان را روی بستر سنگی و شنی رودخانه می‌ریزند، جایی که آب تند و پر از اکسیژن است.

ماهی‌های کوچک پس از بیرون آمدن از تخم، همراه جریان آب به سوی دریا می‌روند و سال‌ها در آنجا رشد می‌کنند.

چون ماده‌ها این‌قدر دیر بالغ می‌شوند، هر ماهی که پیش از آنکه حتی یک بار تخم بگذارد صید شود، نسلی را با خود می‌برد؛ به همین دلیل بازگشت جمعیت این ماهی‌ها ده‌ها سال طول می‌کشد.

همین تخم‌ها، که خاویار نام دارند، سرنوشت ماهی خاویاری را تغییر داده‌اند.

خاویار دریای خزر سال‌ها یکی از گران‌ترین خوراکی‌های جهان بود و زمانی بیشتر خاویار وحشی بازار جهانی از همین دریا به دست می‌آمد.

صید بیش از اندازه، به ویژه صید غیرقانونی از دهه ۱۹۹۰ به بعد، شمار این ماهی‌ها را به شدت کاهش داد.

اما صیادان تنها دشمن ماهی خاویاری نیستند.

سدهایی که روی رودخانه‌ها ساخته شده‌اند، راه ماهی‌ها را به جاهایی که از قدیم در آن‌ها تخم می‌گذاشتند بسته‌اند؛ برای نمونه، در ولگا بخش بزرگی از این جاها اکنون پشت سدها مانده است.

آلودگی آب و کم شدن آب رودخانه‌ها نیز کار را دشوارتر کرده است.

امروز بیشتر گونه‌های خاویاری خزر، در فهرست جهانی گونه‌های در خطر، «به شدت در معرض خطر انقراض» شمرده می‌شوند.

کشورهای حاشیه خزر برای نجات این ماهی راه‌های گوناگونی را آزموده‌اند.

صید تجاری ماهی خاویاری در بسیاری از این کشورها ممنوع یا بسیار محدود شده است.

در کارگاه‌های تکثیر، ماهی‌ها را پرورش می‌دهند و هر سال میلیون‌ها ماهی کوچک را در رودخانه‌ها رها می‌کنند تا به دریا بروند.

پرورش ماهی خاویاری در استخرها نیز رواج یافته است و امروز بیشتر خاویار بازار از مزرعه‌ها می‌آید، نه از دریا.

با این همه، کارشناسان هشدار می‌دهند که ماهی پرورشی جای ماهی وحشی را نمی‌گیرد.

ماهی‌هایی که در کارگاه به دنیا می‌آیند ممکن است گوناگونی ژنتیکی کمتری داشته باشند، و هیچ استخری نمی‌تواند کوچ طبیعی رودخانه را جایگزین کند.

آینده این ماهی به این بستگی دارد که راه رودخانه‌ها دوباره به رویش باز شود، آب پاک بماند و صید غیرقانونی واقعاً متوقف شود.

ماهی‌ای که از روزگار دایناسورها جان سالم به در برده است، اکنون بیش از هر زمان دیگری به ما وابسته است.

اگر آن را از دست بدهیم، تنها یک خوراکی گران را از دست نداده‌ایم، بلکه شاهدی زنده از تاریخ زمین را از دست داده‌ایم.