در گیلان و مازندران، بهار با صدای آب آغاز می‌شود.
کشاورزان زمین‌هایشان را زیر آب می‌برند و شالیزارها زیر آسمان ابری مانند آیینه‌های بزرگ برق می‌زنند.
سپس نشاهای سبز برنج را با حوصله در گل می‌کارند، کاری که هنوز در بسیاری از روستاها با دست انجام می‌شود.
این منظره برای مردم شمال ایران بخشی از زندگی است، اما پشت آن پرسشی جدی پنهان است: برنج چقدر آب می‌خواهد و آیا ما آب کافی برای آن داریم؟
برنج یکی از تشنه‌ترین محصولات کشاورزی است.
بر پایه برخی برآوردها، برای تولید یک کیلوگرم برنج به طور میانگین دو تا سه هزار لیتر آب لازم است، هرچند این عدد از جایی به جای دیگر بسیار فرق می‌کند.
بخش بزرگی از این آب را خود گیاه مصرف نمی‌کند، بلکه از سطح شالیزار بخار می‌شود یا در خاک فرو می‌رود.
پس چرا کشاورزان زمین را زیر آب نگه می‌دارند؟
پاسخ ساده است: برنج می‌تواند در آب ایستاده رشد کند، اما بیشتر علف‌های هرز نمی‌توانند.
لایه‌ای از آب روی زمین، جلوی رشد علف‌ها را می‌گیرد و دمای خاک را هم ثابت نگه می‌دارد.
به این ترتیب، آب برای کشاورز هم جای کارگر را می‌گیرد و هم جای سم علف‌کش را.
تا وقتی آب فراوان بود، این روش مشکلی نداشت.
اما در سال‌های اخیر، بارش کمتر و برداشت بیشتر از رودخانه‌ها و چاه‌ها، آب را در بسیاری از جاهای ایران کمیاب کرده‌اند.
حتی در گیلان، که روزگاری سرزمین باران شمرده می‌شد، کشاورزان در برخی تابستان‌ها برای آب نوبت می‌گیرند.
در استان‌های خشک‌تر، مانند خوزستان و فارس، کشت برنج در برخی سال‌ها محدود یا ممنوع شده است.
پژوهشگران و کشاورزان اکنون روشی را آزمایش می‌کنند که نامش«آبیاری متناوب» است.
در این روش، شالیزار همیشه زیر آب نمی‌ماند: کشاورز می‌گذارد زمین چند روز خشک شود و وقتی آب داخل خاک تا حدود پانزده سانتی‌متر زیر سطح پایین رفت، دوباره به آن آب می‌دهد.
برای این کار، لوله‌ای پلاستیکی با سوراخ‌های کوچک را در زمین فرو می‌کنند تا سطح آب زیر خاک دیده شود.
آزمایش‌ها در کشورهای گوناگون نشان داده‌اند که این روش می‌تواند مصرف آب را پانزده تا سی درصد کم کند و محصول هم کم نشود.
فایده دیگری هم دارد: شالیزارهایی که همیشه خیس هستند، گاز متان تولید می‌کنند که گرمایش زمین را شدیدتر می‌کند، و خشک شدن زمین هر چند وقت یک بار این گاز را کمتر می‌کند.
با این همه، همه کشاورزان از این روش استقبال نمی‌کنند.
یک کشاورز میانسال در نزدیکی لاهیجان می‌گوید: «پدر و پدربزرگم زمین را همیشه زیر آب نگه می‌داشتند و حالا، وقتی زمین ترک می‌خورد، انگار دل من هم ترک می‌خورد.»
ترس او فقط احساسی نیست.
در این روش، کشاورز باید زمینش را با دقت بیشتری زیر نظر بگیرد، و چون آب در کانال‌ها از زمینی به زمین دیگر می‌رود، همسایه‌ها هم باید با هم هماهنگ باشند.
اگر یکی آب را ببندد و دیگری نبندد، نقشه به هم می‌ریزد.
به همین دلیل، کارشناسان می‌گویند تغییر روش آبیاری بیش از آنکه مسئله‌ای فنی باشد، مسئله‌ای اجتماعی است.
تجربه نشان می‌دهد که وقتی کشاورزی نتیجه را در زمین همسایه‌اش می‌بیند، راحت‌تر قانع می‌شود.
شاید آینده برنج در شمال ایران، نه در رها کردن این محصول قدیمی، بلکه در یافتن راهی تازه برای کاشتن آن باشد: راهی که در آن هر قطره آب حساب شود.