آیا هوای بیست و پنج درجه گرم است؟
بیشتر ما بلافاصله پاسخ می‌دهیم: «کمی گرم است.»
این پاسخ برای انسان کاملاً طبیعی است، اما تا چند دهه پیش رایانه‌ها چنین پاسخی را نمی‌فهمیدند.
در منطق کلاسیک، هر گزاره یا درست است یا نادرست و راه سومی وجود ندارد.
مردی که به ماشین‌ها آموخت با«کمی» و«تقریباً» کار کنند، لطفی‌زاده بود، دانشمندی که کودکی و نوجوانی‌اش را در تهران گذراند.
لطفی‌زاده در سال ۱۹۲۱ میلادی در باکو به دنیا آمد؛ پدرش روزنامه‌نگاری ایرانی بود و مادرش پزشک.
ده سال داشت که خانواده‌اش به تهران آمد و او در آنجا به مدرسه رفت.
پس از پایان دبیرستان، در دانشگاه تهران مهندسی برق خواند و در سال ۱۹۴۲ فارغ‌التحصیل شد.
دو سال بعد به آمریکا رفت، در دانشگاه ام‌آی‌تی کارشناسی ارشد گرفت و سپس در دانشگاه کلمبیا دکترای خود را به پایان رساند.
در سال ۱۹۵۹ استاد دانشگاه برکلی در کالیفرنیا شد و تا پایان عمر در همان شهر ماند.
لطفی‌زاده در سال‌های نخست کارش، مانند بیشتر مهندسان آن دوران، به دقت ریاضی باور داشت.
اما هرچه بیشتر با سیستم‌های پیچیده کار می‌کرد، بیشتر می‌دید که جهان واقعی به این دقت تن نمی‌دهد.
او بعدها این تجربه را در یک جمله خلاصه کرد: هرچه سیستمی پیچیده‌تر باشد، گفتن سخنی درباره آن که هم دقیق باشد و هم مهم، دشوارتر می‌شود.
زبان روزمره پر از واژه‌هایی مانند«کمابیش»، «نسبتاً» و«خیلی» است و انسان با همین واژه‌های مبهم به خوبی تصمیم می‌گیرد.
او در سال ۱۹۶۵ مقاله‌ای با عنوان«مجموعه‌های فازی» منتشر کرد که آغاز راهی تازه بود.
ایده اصلی این مقاله ساده بود: یک چیز می‌تواند تا اندازه‌ای عضو یک گروه باشد، نه کاملاً عضو و نه کاملاً بیرون از آن.
برای نمونه، مردی با قد صد و هفتاد و پنج سانتی‌متر نه کاملاً بلند است و نه کاملاً کوتاه.
در منطق فازی، عضویت او در گروه«بلندها» عددی میان صفر و یک است، مثلاً شش دهم، و رایانه می‌تواند با همین درجه‌ها استدلال کند.
واکنش‌ها به این ایده در آغاز سرد و گاه تند بود.
برخی از دانشمندان آن را علمی نمی‌دانستند و حتی با نام«فازی»، که در انگلیسی معنی«مبهم» و«تار» دارد، شوخی می‌کردند.
لطفی‌زاده اما از پا ننشست و سال‌ها با حوصله به نقدها پاسخ داد.
سرانجام نخستین کاربردهای بزرگ منطق فازی نه در آمریکا، بلکه در ژاپن پدید آمد.
در سال ۱۹۸۷ متروی شهر سندای با سیستمی فازی به کار افتاد که سرعت قطار را چنان نرم کم و زیاد می‌کرد که مسافران تکان کمتری حس می‌کردند.
کمی بعد ماشین لباسشویی، دوربین عکاسی، پلوپز و کولر هم«هوشمند» شدند و واژه«فازی» به برچسبی تبلیغاتی تبدیل شد.
ماشین لباسشویی فازی، برای نمونه، وزن لباس‌ها و میزان کثیفی آب را می‌سنجد و خودش تصمیم می‌گیرد که چه مقدار آب و چه مدت زمان لازم است.
امروز منطق فازی در کنترل بسیاری از دستگاه‌ها، از خودرو و آسانسور تا کارخانه‌ها، و همچنین در پزشکی و اقتصاد به کار می‌رود.
لطفی‌زاده تا سال‌های پایانی عمرش فعال ماند و هزاران پژوهشگر در سراسر جهان راه او را ادامه دادند.
او در سال ۲۰۱۷ در نود و شش سالگی در برکلی درگذشت.
نقل است که وقتی از او می‌پرسیدند ایرانی است یا آمریکایی، پاسخ می‌داد که پرسش اصلی این نیست، زیرا همه این فرهنگ‌ها او را ساخته‌اند.
شاید همین نگاه هم نگاهی«فازی» بود: او نمی‌خواست هویتش را در یک قالب تنگ جا بدهد.
منطق او به ما یادآوری می‌کند که جهان سیاه و سفید نیست و بسیاری از حقیقت‌ها در خاکستری‌های میان این دو پنهان‌اند.